Shloka 12

Bhāgīratha’s Tapas and the Petition to Gaṅgā (गङ्गावतरण-प्रसङ्गः)

Devanagari script

तस्याश्वो व्यचरद्‌ भूमिं पुत्र: स परिरक्षित: । (सर्वरेव महोत्साहै: स्वच्छन्दप्रचरो नृप ।) समुद्रं स समासाद्य निस्तोयं भीमदर्शनम्‌,(ससमुद्रवनद्वीपां विचरन्तो वसुन्धराम्‌ ।) राजन्‌! उनका यज्ञिय अश्व उनके अत्यन्त उत्साही सभी पुत्रोंद्वारा सुरक्षित हो स्वच्छन्दगतिसे पृथ्वीपर विचरने लगा। जब वह अश्व भयंकर दिखायी देनेवाले जलशून्य समुद्रके तटपर आया, तब प्रयत्नपूर्वक रक्षित होनेपर भी वहाँ सहसा अदृश्य हो गया। तात! तब उस उत्तम अश्वको अपहृत जानकर सगरपुत्रोंने पिताके पास आकर कहा--/हमारे यज्ञिय अश्वको किसीने चुरा लिया, अब वह दिखायी नहीं देता।/ यह सुनकर राजा सगरने कहा--“तुम सब लोग समुद्र, वन और द्वीपोंसहित सारी पृथ्वीपर विचरते हुए सम्पूर्ण दिशाओंमें जाकर उस अश्वका पता लगाओ”

Transliteration

tasyāśvo vyacarad bhūmiṁ putraḥ sa parirakṣitaḥ | (sarva eva mahotsāhaiḥ svacchanda-pracaro nṛpa |) samudraṁ sa samāsādya nistoyaṁ bhīma-darśanam | (sa-samudra-vana-dvīpāṁ vicaranto vasundharām |)

Translation

Лоша сказал: Его жертвенный конь свободно странствовал по земле, охраняемый сыновьями — людьми великого рвения, — и все же шел по собственной воле, о царь. Когда конь достиг морского берега, страшного на вид, словно лишенного воды, он внезапно исчез там, несмотря на бдительную стражу. Сочтя, что его похитили, сыновья Сагары вернулись к отцу и сказали: «Наш освященный конь уведен; его больше не видно». Услышав это, царь Сагара повелел: «Идите и разыщите его во всех направлениях, обходя всю землю — с ее морями, лесами и островами».

Word by Word

तस्यof him

अश्वःhorse

व्यचरत्wandered/roamed

भूमिम्the earth/ground

पुत्रःson

सःhe

परिरक्षितःwell-guarded/protected

सर्वैःby all

एवindeed/just

महोत्साहैःby very-energetic (ones)

स्वच्छन्दप्रचरःmoving at will/free-roaming

नृपO king

समुद्रम्the ocean/sea

सःhe/that (horse)

समासाद्यhaving reached/approached

निस्तोयम्waterless

भीमदर्शनम्terrible to behold

ससमुद्रवनद्वीपाम्together with oceans, forests, and islands

विचरन्तःroaming

वसुन्धराम्the earth

राजन्O king

Speaker

लोगश उवाच

Characters & Entities

Lośa (speaker)

King Sagara

Sagara’s sons

Aśvamedha sacrificial horse (yajñiya aśva)

Ocean/sea (samudra)

Earth (bhūmi, vasundharā)

Forests (vana)

Islands/continents (dvīpa)

Meter (Chandas)

Sandhi Notes

Educational Q&A

What is the core teaching?

The passage highlights steadfastness to a vowed rite and royal responsibility: when a sacred duty is obstructed, one must act decisively. At the same time, it foreshadows how intense zeal (mahotsāha) can propel actions that expand into wider consequences, urging discernment alongside determination.

What is happening in the narrative?

Sagara’s consecrated Aśvamedha horse, though guarded by his energetic sons, roams freely and then vanishes upon reaching the ocean’s shore. The sons report the apparent theft to Sagara, who orders them to search the entire world—across seas, forests, and islands—to recover it.