Adhyaya 102

Verse 1

अऑरड..2' ९23: () हि २ 7 द्र्याधेकशततमो< ध्याय: कालेयोंद्वारा तपस्वियों

Ломаша сказал: О царь, укрывшись в океане — водном сокровище, обители Варуны, — демоны, именуемые Калейями, пришли в движение, замыслив гибель трёх миров.

Verse 2

ते रात्रौ समभिक्रुद्धा भक्षयन्ति सदा मुनीन्‌ । आश्रमेषु च ये सन्ति पुण्येष्वायतनेषु च,वे सदा रातमें कुपित होकर आते और आश्रमों तथा पुण्य-स्थानोंमें जो निवास करते थे उन मुनियोंकोी खा जाते थे

Ночью они приходили, всегда пылая яростью, и пожирали мудрецов — тех, кто жил в ашрамах и в освящённых местах.

Verse 3

वसिष्ठस्याश्रमे विप्रा भक्षितास्तैर्दुरात्मभि: । अशीति: शतमष्टौ च नव चान्ये तपस्विन:

Ломаша сказал: В ашраме Васиштхи те злодушные существа пожрали брахманов, живших там, — сто восемьдесят восемь человек, — а также ещё девять подвижников.

Verse 4

च्यवनस्याश्रमं गत्वा पुण्यं द्विजनिषेवितम्‌ । फलमूलाशनानां हि मुनीनां भक्षितं शतम्‌

Придя в священный ашрам Чьяваны, куда часто являлись и служили двиджи — «дваждырождённые», — те демоны пожрали сто мудрецов, питавшихся плодами и кореньями.

Verse 5

एवं रात्रौ सम कुर्वन्ति विविशुश्वार्णवं दिवा । भरद्वाजाश्रमे चैव नियता ब्रह्मचारिण:

Thus, by night they carried out their slaughter, and by day they would enter the ocean’s waters to hide themselves. And at Bharadvāja’s hermitage as well, disciplined brahmacārins—living under vows—were destroyed. The passage underscores a grave ethical inversion: those who should protect the sanctity of āśramas instead exploit darkness and concealment to violate dharma through the killing of ascetics and students.

Verse 6

वाय्वाहाराम्बुभक्षाश्ष विंशति: संनिषूदिता: । एवं क्रमेण सर्वास्तानाश्रमान्‌ दानवास्तदा

“Twenty (brahmacārins) who lived by strict discipline—subsisting on air and water—were slaughtered. Thus, in due sequence, those Dānavas went from one hermitage to another, bringing ruin upon the ascetic communities. The passage underscores a grave ethical inversion: beings driven by destructive impulse violate the sanctity of āśramas and the protection owed to tapasvins, turning places of restraint and learning into sites of violence.”

Verse 7

निशायां परिबाधन्ते मत्ता भुजबलाश्रयात्‌ । कालोपसृष्टा: कालेया घ्नन्तो द्विजगणान्‌ बहून्‌

At night, intoxicated with reliance on the strength of their own arms, the Kāleya demons harass and oppress (the forest-dwellers). Driven on by Time’s destructive force, they keep slaughtering great numbers of twice-born Brahmins—thus advancing in a cruel, covert campaign against ascetics and the dharmic order.

Verse 8

न चैनानन्वबुध्यन्त मनुजा मनुजोत्तम । एवं प्रवृत्तान्‌ दैत्यांस्तांस्तापसेषु तपस्विषु

O best of men, the people did not realize what was happening. Thus those Daityas, bent on this course of action, kept attacking and slaughtering ascetics and men of austerity. The verse underscores a grim ethical inversion: beings driven by fate and delusion prey upon the innocent and disciplined, while ordinary people remain unaware of the hidden conspiracy behind the violence.

Verse 9

प्रभाते समदृश्यन्त नियताहारकर्शिता: । महीतलस्था मुनय: शरीरैर्गतजीवितै:,प्रातः:काल आनेपर नियमित आहारसे दुर्बल मुनिगण अपने अस्थिमात्रावशिष्ट निष्प्राण शरीरोंसे पृथ्वीपर पड़े दिखायी देते थे

At daybreak they were seen—those sages, emaciated by their strict and measured diet—lying upon the surface of the earth, their bodies bereft of life. The scene underscores the severe consequences of extreme austerity when it culminates in self-destruction, raising an implicit ethical question about the proper limits of tapas and restraint.

Verse 10

क्षीणमांसैरविरुधिरैविंमज्जान्त्रैविसंधिभि: । आकीर्णराबभौ भूमि: शड्खानामिव राशिभि:

Lomaśa said: Their flesh had wasted away and their blood was gone, for they had been devoured by rākṣasas; they were left without marrow, without entrails, and with their joints torn apart. With white bones scattered everywhere, the ground appeared as though it were covered with heaps of conch-shells—an image that underscores the horror of lawless violence and the moral disorder that follows when beings prey upon the helpless.

Verse 11

कलशैविंप्रविद्धै श्व खुवैर्भग्नैस्तथैव च | विकीर्णरन्निहोत्रैश्व भूर्बभूव समावृता

The ground of the hermitages was covered over—strewn with overturned water-pots, broken vessels, and the scattered implements and offerings of the agnihotra. The scene signals a rupture of sacred order: where daily rites should sustain harmony, neglect and violence have left the very space of dharma in disarray.

Verse 12

निःस्वाध्यायवषट्कारं नष्टयज्ञोत्सवक्रियम्‌ । जगदासीकत्निरुत्साहं कालेयभयपीडितम्‌

Logaśa said: “The world had become bereft of Vedic study and the sacred vaṣaṭ-calls; the rites of sacrifices and festive observances had fallen into ruin. All beings seemed sunk in inertia and without zeal, oppressed by fear of the Kāleyas.”

Verse 13

स्वाध्याय और वषट्त्कार बंद हो गये। यज्ञोत्सव आदि कार्य नष्ट हो गये। कालेयोंके भयसे पीड़ित हुए सम्पूर्ण जगतमें कहीं कोई उत्साह नहीं रह गया था ।।

Study of sacred lore and the ritual cry of ‘vaṣaṭ’ fell silent; sacrificial festivals and allied rites were ruined. With the whole world oppressed by fear of the Kāleyas, no spark of courage remained anywhere. Thus, O lord of men, as people dwindled day by day, terrified and intent only on saving their own lives, they fled in fear to all the directions. The passage underscores how adharma and terror do not merely kill bodies—they extinguish learning, worship, and the communal order that sustains dharma.

Verse 14

केचिद्‌ गुहा: प्रविविशुर्निर्सिरांश्चापरे तथा । अपरे मरणोद्विग्ना भयात्‌ प्राणान्‌ समुत्सूजन्‌

Some people fled into caves and hid themselves; others stayed near springs and water-sources. Still others, shaken by the very thought of death, became so overwhelmed by fear that they gave up their lives then and there. The passage underscores how panic and loss of inner steadiness can destroy a person even before any external danger strikes.

Verse 15

केचिदत्र महेष्वासा: शूरा: परमहर्षिता: । मार्गमाणा: परं यत्नं दानवानां प्रचक्रिरे

Там же были и некоторые великие лучники — доблестные герои, исполненные высшей радости и рвения, — которые, разыскивая местопребывание данавов, предприняли тяжкие усилия, чтобы их усмирить.

Verse 16

न चैतानधिजग्मुस्ते समुद्र समुपाश्रितान्‌ । श्रमं जग्मुश्न परममाजग्मु: क्षयमेव च

Но они не смогли отыскать тех демонов, что укрылись в океане. Они напряглись до предела; однако в конце встретили лишь изнеможение и, обессилев, вернулись в свои дома.

Verse 17

जगत्युपशमं याते नष्टयज्ञोत्सवक्रिये | आज म्मु: परमामार्ति त्रिदशा मनुजेश्वर,मनुजेश्वर! यज्ञोत्सव आदि कार्योके नष्ट हो जानेपर जब जगत्‌का विनाश होने लगा, तब देवताओंको बड़ी पीड़ा हुई

О владыка людей! Когда мир погружался в оцепенение и упадок, и исчезли обряды жертвоприношения (яджня) и священные празднества, богов объяла величайшая скорбь.

Verse 18

समेत्य समहेन्द्रा श्ष भयान्मन्त्र प्रचक्रिरे शरण्यं शरणं देव॑ नारायणमजं विभुम्‌

Собравшись вместе, и даже Индра с прочими богами — устрашённые страхом — составили священный замысел. Они прибегли к Нараяне, божественному защитнику, Нерождённому и всепроникающему Владыке, как к высшему прибежищу.

Verse 19

तेडभिगम्य नमस्कृत्य वैकुण्ठमपराजितम्‌ । ततो देवा: समस्तास्ते तदोचुर्मधुसूदनम्‌

Приблизившись и воздав поклонение Вайкунтхе, Непобедимому Владыке, все те боги вместе затем обратились к Мадхусудане.

Verse 20

इन्द्र आदि सब देवताओंने मिलकर भयसे मुक्त होनेके लिये मन्त्रणा की। फिर वे समस्त देवता सबको शरण देनेवाले

Боги, желая освободиться от страха, собрались на совет. Затем все они прибегли к прибежищу Нараяны — всеоберегающего, любящего тех, кто ищет защиты, нерождённого, всепроникающего, непобедимого Владыки Вайкунтхи. Они склонились в поклонении и, воздав почести Мадхусудане, сказали: «О Господь! Ты — наш Творец, наш Хранитель и также Тот, кто вновь забирает мир. Вся эта вселенная создана Тобою — и движущееся, и неподвижное».

Verse 21

'प्रभो! आप ही हमारे स्रष्टा और पालक हैं। आप ही सम्पूर्ण जगत्‌का संहार करनेवाले हैं। इस स्थावर और जंगम सम्पूर्ण जगत्‌की सृष्टि आपने ही की है ।।

«О Господь! Ты один — наш Творец и наш Защитник; Ты один — Тот, кто приводит всю вселенную к растворению. Весь этот мир — неподвижное и движущееся — создан Тобою. О Лотосоокий! В древние времена, когда земля исчезла под океаном, Ты принял образ Варахи, Вепря, и ради блага мира поднял землю из вод.»

Verse 22

आदिदैत्यो महावीर्यो हिरण्यकशिपु: पुरा । नारसिंहं वपु: कृत्वा सूदितः पुरुषोत्तम,“पुरुषोत्तम! प्राचीनकालमें आपने ही नृसिंह-शरीर धारण करके महापराक्रमी आदिदैत्य हिरण्यकशिपुका वध किया था

Ломаша сказал: «В древние времена, о Пурушоттама, Ты принял облик Нарасимхи — Человека-Льва — и поразил Хираньякашипу, первородного и могучего дайтью.»

Verse 23

अवध्य: सर्वभूतानां बलिश्चापि महासुर: । वामन वपुराश्रित्य त्रैलोक्याद्‌ भ्रंशितस्त्वया,“सम्पूर्ण प्राणियोंके लिये अवध्य महादैत्य बलिको भी आपने ही वामनरूप धारण करके त्रिलोकीके राज्यसे वंचित किया

Ломаша сказал: «Даже Бали, могучий асура, которого считали неуязвимым для всех существ, был Тобою лишён владычества над тремя мирами, когда Ты принял образ карлика Ваманы.»

Verse 24

असुरश्न महेष्वासो जम्भ इत्यभिविश्रुत: । यज्ञक्षोभकर: क्रूरस्त्वयैव विनिपातित:,'यज्ञोंका नाश करनेवाले क्रूरकर्मा महाधनुर्धर जम्भ नामसे विख्यात असुरको भी आपने ही मार गिराया था

«И тот могучий лучник, асура, прославленный именем Джамбха, — жестокий по природе и нарушитель жертвоприношений, — был поистине повержен Тобою одним.»

Verse 25

एवमादीनि कर्माणि येषां संख्या न विद्यते । अस्माकं भयभीतानां त्वं गतिर्मधुसूदन,'ऐसे-ऐसे आपके अनेक कर्म हैं, जिनकी कोई संख्या नहीं है। मधुसूदन! हम भयभीत देवताओंके एकमात्र आश्रय आप ही हैं

Таковы деяния твои — бесчисленны, вне всякого счёта. О Мадхусудана, для нас, богов, объятых страхом, ты один — прибежище и путь к спасению.

Verse 26

तस्मात्‌ त्वां देवदेवेश लोकार्थ ज्ञापयामहे । रक्ष लोकांश्व देवांश्ष शक्रं च महतो भयात्‌

Потому, о Владыка богов, ради блага миров мы обращаемся к тебе с мольбой: защити всех существ в мире, защити и богов, и Индру также — от этого великого ужаса.

Verse 101

इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें लोमशती र्थयात्राके प्रसंगमें वृत्रवधोपाख्यानविषयक एक सौ एकवाँ अध्याय पूरा हुआ

Так завершается сто первый раздел «Махабхараты» в «Вана-парве», в составе «Тиртха-ятра-парвы», в повествовании о паломничестве Ломаши, посвящённый сказанию о убиении Вритры.

Verse 102

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां विष्णुस्तवे दयधिकशततमो<्थध्याय:

Так завершается сто второй раздел (с двумя добавлениями) «Шри Махабхараты» в «Вана-парве», в составе «Тиртха-ятра-парвы», в эпизоде паломничества Ломаши, посвящённый гимну восхваления Вишну.