अध्याय ८२ — केशवप्रयाणे निमित्तदर्शनम्
Omens and Reception During Keśava’s Departure
त्वयोच्यमाना: कुरुषु राजमध्ये परंतप । “महामते केशव! जिन्होंने पुरातन देवासुरसंग्रामको भी अपनी आँखोंसे देखा है
tvayocyamānāḥ kuruṣu rājamadhye parantapa | “mahāmati keśava! ye purātana-devāsura-saṅgrāmaṃ api svacakṣuṣā dṛṣṭavantaḥ, te puṇyātmānaḥ devarṣayaḥ, aneka-śāstra-vidaḥ brahmarṣayaś ca, tava satkāra-kāriṇaḥ tapasvinaḥ rājarṣayaś ca, samantād diśaḥ samāgatā bhūmaṇḍalasya kṣatriya-nṛpān, sabhāyāṃ niṣaṇṇān bhūpālān, satyasvarūpaṃ ca bhagavantaṃ janārdanaṃ draṣṭum icchanti. etasya paramadarśanīyasya vastunaḥ darśanārtham eva vayaṃ hastināpuraṃ gacchāmaḥ. śatrūn santāpayituḥ mādhava! tatra kauravāṇāṃ anyeṣāṃ ca rājñāṃ maṇḍalyāṃ tvayā vaktavyāṃ dharmārtha-yuktāṃ vācam asmābhiḥ śrotum icchāmaḥ.”
Вайшампаяна сказал: «О жгущий врагов! Среди куруйских царей тебе были сказаны такие слова: “О Кешава, великомудрый! Святые божественные риши — те, кто собственными глазами видел древнюю войну богов с асурами, — вместе с брахмариши, сведущими во многих шастрах, и с царскими риши-аскетами, почитающими тебя, собрались со всех сторон света. Они желают узреть кшатрийских владык земли, собравшихся здесь, царей, сидящих в собрании, и тебя самого — Господа Джанардану, чья природа есть истина. Именно ради этого высочайшего, достойнейшего созерцания мы и направляемся в Хастинапуру. О Мадхава, мучитель врагов! Там, среди круга кауравов и прочих царей, мы хотим услышать от тебя слова, основанные на дхарме и артхе.”»
वैशम्पायन उवाच
The passage frames Kṛṣṇa’s role as a public moral authority: in a royal assembly, speech should be ‘dharma-artha-yukta’—ethically grounded yet politically practical. The presence of ṛṣis and kings underscores that legitimate governance is accountable to spiritual insight and truth.
Sages and ascetic royal seers from all directions have gathered and are traveling to Hastināpura to witness the great assembly of kings and to see Kṛṣṇa (Janārdana). They also wish to hear Kṛṣṇa’s counsel—words combining dharma and artha—spoken among the Kauravas and other rulers.