Shloka 65
Udyoga-parva Adhyāya 71 — Kṣatra-dharma Counsel, Public Legitimacy, and Mobilization
अन्तरं लिप्समानानामयं दोषो निरन्तर: । (क्योंकि दोनों पक्षोंमें सदा कोई-न-कोई छिद्र मिलनेकी सम्भावना रहती है) इसलिये दोनों पक्षोंमेंसे एकका सर्वथा नाश हुए बिना पूर्णतः शान्ति नहीं प्राप्त होती है। जो लोग छिद्र ढूँढ़ते रहते हैं, उनके सामने यह दोष निरन्तर प्रस्तुत रहता है ।। ६४ इ ।। पौरुषे यो हि बलवानाधि्हंदयबाधन: । तस्य त्यागेन वा शान्तिर्मरणेनापि वा भवेत्
yudhiṣṭhira uvāca | antaraṃ lipsamānānām ayaṃ doṣo nirantaraḥ | pauruṣe yo hi balavān ādhihṛdayabādhanaḥ | tasya tyāgena vā śāntir maraṇenāpi vā bhavet ||
Юдхиштхира сказал: «Для тех, кто ищет брешь — вечно выискивая изъян или выгоду, — этот порок длится без конца. Когда сильная, человеческими руками созданная обида давит на сердце и мучит его, мир может прийти лишь через отказ от этой причины, а иначе — даже через смерть. Пока существуют обе стороны, каждая всегда сможет найти в другой какую-нибудь “щель”; потому полного мира не бывает, пока одна сторона не будет устранена окончательно».
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
A mindset that constantly searches for loopholes and faults keeps conflict alive; lasting peace requires removing the root cause—ideally through renunciation and restraint, but if the grievance is overpowering and man-made, peace may come only through total relinquishment or, tragically, through death.
In the Udyoga Parva’s negotiations and counsel before war, Yudhiṣṭhira reflects on why reconciliation fails: as long as parties keep hunting for weaknesses and grievances remain intense, peace cannot stabilize; he frames peace as dependent on abandoning the provoking cause rather than merely pausing hostilities.