Shloka 25
Udyoga Parva, Adhyaya 31 — Yudhiṣṭhira’s Instructions to Sañjaya
Peace Appeal and Five-Village Proposal
चक्षु:श्रोत्रे नासिका त्वक् च जिद्दा ज्ञानस्यैतान्यायतनानि जन््तो: । तानि प्रीतान्येव तृष्णाक्षयान्ते तान्यव्यथो दुःखहीन: प्रणुद्यात्,आँख, कान, नाक, त्वचा तथा जिह्ठा--ये पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ समस्त प्राणियोंके रूप आदि विषयोंके ज्ञानके स्थान (कारण) हैं। तृष्णाका अन्त होनेके पश्चात् ये सदा प्रसन्न ही रहती हैं। अतः मनुष्यको चाहिये कि वह व्यथा और दु:खसे रहित हो तृष्णाकी निवृत्तिके लिये उन इन्द्रियोंको अपने वशमें करे
sañjaya uvāca |
cakṣuḥ-śrotre nāsikā tvak ca jihvā jñānasyaitāny āyatanāni jantoḥ |
tāni prītāny eva tṛṣṇākṣayānte tāny avyatho duḥkhahīnaḥ praṇudyāt ||
Санджая сказал: «Глаз и ухо, нос, кожа и язык — таковы опоры, через которые живое существо познаёт предметы чувств. Когда жажда пресечена, эти способности по природе своей пребывают спокойными и удовлетворёнными. Потому, будучи свободным от внутреннего смятения и страдания, следует обуздывать и отводить назад чувства, дабы жажда угасла».
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse teaches indriya-nigraha (restraint of the senses) as a practical means to end tṛṣṇā (craving). When craving ceases, the senses become naturally settled; thus one should, without inner turmoil, curb their outward rush toward objects.
Sañjaya is presenting a reflective, ethical instruction within Udyoga Parva’s counsel-oriented context, emphasizing inner discipline—control of the five sense-faculties—as foundational for freedom from suffering.