Shloka 22
Udyoga-parva Adhyāya 28: Dharmādharmalakṣaṇa in Āpad
Crisis-Discernment of Right and Wrong
यदि तुम शान्ति धारण करना ही ठीक समझते हो तो बताओ, युद्धमें प्रवृत्त होनेसे राजाओंके धर्मका ठीक-ठीक पालन होता है या युद्ध छोड़कर भाग जानेसे? क्षत्रियधर्मका विचार करते हुए तुम जो कुछ भी कहोगे, मैं तुम्हारी वही बात सुननेको उद्यत हूँ ।। चातुर्वर्ण्यस्य प्रथमं संविभाग- मवेक्ष्य त्वं संजय स्वं च कर्म । निशम्याथो पाण्डवानां च कर्म प्रशंस वा निन्द वा या मतिस्ते,संजय! तुम पहले ब्राह्मण आदि चारों वर्णोंके विभाग तथा उनमेंसे प्रत्येक वर्णके अपने-अपने कर्मको देख लो। फिर पाण्डवोंके वर्तमान कर्मपर दृष्टिपात करो; तत्पश्चात् जैसा तुम्हारा विचार हो, उसके अनुसार इनकी प्रशंसा अथवा निन््दा करना
yadi tvaṁ śāntiṁ dhārayitum eva ṭhīkaṁ samajhasi, tato vada—yuddhe pravṛttena rājñāṁ dharmasya samyak-samyag anuṣṭhānaṁ bhavati vā, athavā yuddhaṁ tyaktvā palāyanena? kṣatriya-dharmaṁ vicārayann yat kiṁcid vadiṣyasi, tad eva te vacanaṁ śrotum aham udyataḥ || cāturvarṇyasya prathamaṁ saṁvibhāgam avekṣya tvaṁ sañjaya svaṁ ca karma | niśamyātho pāṇḍavānāṁ ca karma praśaṁsa vā nindā vā yā matis te ||
Ваю сказал: «Если ты и впрямь считаешь, что держаться мира — верный путь, то скажи мне: исполняется ли царская дхарма надлежащим образом, когда вступают в битву, или когда оставляют битву и бегут? Размышляя о долге кшатрия, к какому бы выводу ты ни пришёл, я готов выслушать твои собственные слова. «Прежде всего, Санджая, рассмотри первоначальное разделение четырёх варн и надлежащее дело, назначенное каждой, и также обдумай свой собственный долг. Затем внимательно взгляни на то, что делают сейчас Пандавы; после этого, по своему суждению, либо восхвали их, либо осуди.»
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The verse frames a dharma-inquiry: peace is not automatically virtuous if it becomes cowardly desertion. Royal/kṣatriya duty must be judged by whether it protects order and justice. Vāyu urges an evaluation grounded in varṇa-duties (sva-karma) and then a fair assessment—praise or blame—of the Pāṇḍavas’ present conduct.
Vāyu addresses Sañjaya and challenges him to decide, from the standpoint of kṣatriya-dharma, whether engaging in war or fleeing from it better fulfills a king’s duty. He then instructs Sañjaya to review the four-varṇa framework and each group’s prescribed work, consider his own role, and finally assess the Pāṇḍavas’ actions, offering either commendation or censure based on reasoned judgment.