Next Verse

Shloka 1

Ulūka’s Provocation and Keśava’s Counter-Message (उलूकदूत्ये केशवप्रत्युत्तरम्)

अफड-#-र- जा (उलूकदूतागमनपर्व) षष्टयधिकशततमो<ध्याय: दुर्योधनका उलूकको दूत बनाकर पाण्डवोंके पास भेजना और उनसे कहनेके लिये संदेश देना संजय उवाच हिरण्वत्यां निविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु । न्यविशन्त महाराज कौरवेया यथाविधि,संजय कहते हैं--महाराज! महात्मा पाण्डवोंने जब हिरण्वती नदीके तटपर अपना पड़ाव डाल दिया, तब कौरवोंने भी विधिपूर्वक दूसरे स्थानपर अपनी छावनी डाली इस प्रकार श्रीमह्याभारत उद्योगपर्वके अन्तर्गत उलूकदूतागगनपर्वमें दुर्योधनवाक्यविषयक एक सौ साठवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १६० ॥/ है ० बक। है २ >> एकषष्ट्याधिकशततमोड< ध्याय: पाण्डवोंके शिविरमें पहुँचकर उलूकका भरी सभामें दुर्योधनका संदेश सुनाना संजय उवाच सेनानिवेशं सम्प्राप्त: कैतव्य: पाण्डवस्य ह । समागतः: पाण्डवेयैर्युधेष्ठटिमभाषत

sañjaya uvāca |

hiraṇvatyāṁ niviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu |

nyaviśanta mahārāja kauraveyā yathāvidhi ||

Санджая сказал: О царь, когда великодушные Пандавы разбили стан на берегу Хиранвати, кауравы также — в должном порядке и по установленному обряду — устроили свой лагерь в ином месте. Эта картина подчеркивает дисциплину и расчетливую поступь обеих сторон, когда распря приближается к открытой войне, а внешняя благопристойность скрывает глубокий нравственный разлом.

संजयःSanjaya
संजयः:
Karta
TypeNoun
Rootसंजय
FormMasculine, Nominative, Singular
उवाचsaid
उवाच:
TypeVerb
Rootवच्
FormPerfect, 3rd, Singular, Parasmaipada
हिरण्वत्याम्in/at (the river) Hiraṇvatī
हिरण्वत्याम्:
Adhikarana
TypeNoun
Rootहिरण्वती
FormFeminine, Locative, Singular
निविष्टेषुhaving encamped / being stationed
निविष्टेषु:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootनि-विश्
FormPast passive participle (kta), Masculine, Locative, Plural
पाण्डवेषुamong the Pāṇḍavas
पाण्डवेषु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootपाण्डव
FormMasculine, Locative, Plural
महात्मसुgreat-souled (ones)
महात्मसु:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootमहात्मन्
FormMasculine, Locative, Plural
न्यविशन्तencamped / took up positions
न्यविशन्त:
TypeVerb
Rootनि-अव-शि
FormImperfect, 3rd, Plural, Parasmaipada
महाराजO great king
महाराज:
TypeNoun
Rootमहाराज
FormMasculine, Vocative, Singular
कौरवेयाःthe Kauravas (sons/descendants of Kuru)
कौरवेयाः:
Karta
TypeNoun
Rootकौरवेय
FormMasculine, Nominative, Plural
यथा-विधिaccording to rule / duly
यथा-विधि:
TypeIndeclinable
Rootयथा + विधि

संजय उवाच

S
Sañjaya
D
Dhṛtarāṣṭra
P
Pāṇḍavas
K
Kauravas
H
Hiraṇvatī (river)

Educational Q&A

Even as war approaches, both sides maintain outward order (yathāvidhi). The verse highlights the tension between external propriety and the deeper ethical crisis: disciplined procedure cannot by itself rectify adharma or avert consequences.

Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that the Pāṇḍavas have established their camp by the Hiraṇvatī river, and the Kauravas have likewise set up their camp in a prescribed, orderly manner—setting the stage for the ensuing diplomatic and military developments.