Shloka 11

सोमस्य लक्ष्म व्यावृत्तं राहुररकमुपैति च । दिवश्लोल्का: पतन्त्येता: सनिर्घाता: सकम्पना:,'चन्द्रमाका कलंक (काला चिह्न) मिट-सा गया है, राहु सूर्यके समीप जा रहा है। आकाशसे ये उल्काएँ गिर रही हैं, वजपातके-से शब्द हो रहे हैं और धरती डोलती-सी जान पड़ती है

somasya lakṣma vyāvṛttaṃ rāhur arkam upaiti ca | divaś colkāḥ patanty etāḥ sanirghātāḥ sakampanāḥ ||

Санджая сказал: «Знак на Луне словно сместился, и Раху приближается к Солнцу. С неба падают метеоры; раздаются громовые удары, и земля, кажется, дрожит». В контексте “Удьога-парвы” такие знамения повествуются как зловещие предвестия: конфликт, питаемый адхармой, созревает к гибельной войне.

सोमस्यof the Moon (Soma)
सोमस्य:
Adhikarana
TypeNoun
Rootसोम
FormMasculine, Genitive, Singular
लक्ष्मmark; sign (blemish)
लक्ष्म:
Karta
TypeNoun
Rootलक्ष्मन्
FormNeuter, Nominative, Singular
व्यावृत्तम्turned away; removed; obscured
व्यावृत्तम्:
Karma
TypeVerb
Rootवि + आवृत्
FormNeuter, Nominative, Singular, Past passive participle (क्त)
राहुःRahu
राहुः:
Karta
TypeNoun
Rootराहु
FormMasculine, Nominative, Singular
अरकम्the Sun (arka)
अरकम्:
Karma
TypeNoun
Rootअरक
FormMasculine, Accusative, Singular
उपैतिapproaches
उपैति:
TypeVerb
Rootउप + इ
FormPresent, Indicative, Third, Singular, Parasmaipada
and
:
TypeIndeclinable
Root
दिवःfrom the sky
दिवः:
Apadana
TypeNoun
Rootदिव्
FormFeminine, Ablative, Singular
उल्काःmeteors; fireballs
उल्काः:
Karta
TypeNoun
Rootउल्का
FormFeminine, Nominative, Plural
पतन्तिfall
पतन्ति:
TypeVerb
Rootपत्
FormPresent, Indicative, Third, Plural, Parasmaipada
एताःthese
एताः:
TypePronoun
Rootएतद्
FormFeminine, Nominative, Plural
सनिर्घाताःwith thunderous crashes
सनिर्घाताः:
TypeAdjective
Rootस + निर्घात
FormFeminine, Nominative, Plural
सकम्पनाःwith trembling (earthquake-like shaking)
सकम्पनाः:
TypeAdjective
Rootस + कम्पन
FormFeminine, Nominative, Plural

संजय उवाच

S
Sañjaya
S
Soma (Moon)
R
Rāhu
A
Arka (Sun)
U
ulkā (meteors)

Educational Q&A

The verse frames extraordinary celestial and terrestrial disturbances as moral-cosmic warnings: when rulers and communities move toward adharma and unjust war, nature itself is described as signaling impending collective suffering and the need for restraint and right counsel.

Sañjaya reports ominous portents—changes in the Moon’s mark, Rāhu nearing the Sun (eclipse imagery), meteors falling, thunderous sounds, and trembling of the earth—heightening the sense that the political crisis is nearing a disastrous war.