Shloka 32
आपद्धर्मे वैश्यवृत्तिः, विक्रय-निषेधाः, तथा ब्रह्म-क्षत्र-सम्बन्धः
Emergency Livelihood, Prohibited Trade, and Brahman–Kshatra Regulation
भवत्यथधर्मो धर्मो हि धर्माधर्मावुभावपि । कारणाद् देशकालस्य देशकाल: स तादृश:,देश-कालकी परिस्थितिके कारण कभी अधर्म तो धर्म हो जाता है और धर्म अधर्मरूपमें परिणत हो जाता है; क्योंकि वह वैसा ही देश काल है
bhavaty atha dharmo dharmo hi dharmādharmāv ubhāv api | kāraṇād deśakālasya deśakālaḥ sa tādṛśaḥ ||
Бхишма сказал: То, что зовётся дхармой, при некоторых обстоятельствах может стать адхармой; и то, что зовётся адхармой, при некоторых обстоятельствах может принять облик дхармы. Такое обращение происходит из-за определяющей силы места и времени: когда место и время таковы, нравственная оценка поступка сообразуется с ними.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma teaches that moral judgment is not always a fixed label: the same act may be dharma or adharma depending on deśa (place) and kāla (time/circumstance). Therefore, ethical discernment must consider context rather than relying only on rigid categories.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma, Bhishma is advising Yudhishthira on how to evaluate right conduct. He emphasizes that circumstances of place and time can alter how an action should be classified and judged.