Shloka 3
राजधर्मस्य नवनीतम्—रक्षा, दण्ड, चार, उत्थान
Rājadharma’s ‘Essence’: Protection, Punishment, Intelligence, and Royal Diligence
भरद्वाजश्न भगवांस्तथा गौरशिरा मुनि: । राजशान््त्रप्रणेतारो ब्रह्माण्या ब्रह्मवादिन:,इनके सिवा भगवान् विशालाक्ष, महातपस्वी शुक्राचार्य, सहस्तर नेत्रोंवाले इन्द्र, प्राचेतस मनु, भगवान् भरद्वाज और मुनिवर गौरशिरा--ये सभी ब्राह्मणभक्त और ब्रह्मवादी लोग राजशास्त्रके प्रणेता हैं, ये सब राजाके लिये प्रजापालनरूप धर्मकी ही प्रशंसा करते हैं। धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ कमलनयन युधिष्ठिर! इस रक्षात्मक धर्मके साधनोंका वर्णन करता हूँ, सुनो
bhīṣma uvāca |
bharadvājaś ca bhagavāṁs tathā gauraśirā muniḥ |
rājaśāstra-praṇetāro brahmaṇyā brahmavādinaḥ ||
eteṣāṁ caiva vinā bhagavān viśālākṣaḥ mahātapāḥ śukrācāryaḥ sahasra-netro indraḥ prācetaso manuḥ |
ete sarve brāhmaṇa-bhaktā brahmavādinaś ca rājaśāstrasya praṇetāraḥ |
rājñe prajā-pālana-rūpaṁ dharmam eva praśaṁsanti |
dharmātmāsu śreṣṭha kamala-nayana yudhiṣṭhira rākṣaṇika-dharmasya sādhanāni vakṣyāmi śṛṇu ||
Бхишма сказал: «Досточтимый Бхарадваджа и мудрец Гаурашира — авторы науки царской власти, преданные Брахману и возвещающие Брахмана. Помимо них — славный Вишалакша, великий подвижник Шукрачарья, Индра с тысячью очей, Ману, сын Прачеты, и другие: эти риши, почитающие брахманов и изъясняющие священную истину, изложили основы царского управления. Все они восхваляют для царя дхарму, чья сущность — охранять и взращивать народ. О лотосоокий Юдхиштхира, лучший среди праведных, ныне я опишу средства, которыми поддерживается эта охранительная дхарма; слушай.»
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma grounds kingship in rākṣaṇika-dharma: the king’s foremost righteousness is protecting and sustaining the people. Political authority is validated by welfare and protection, as taught by revered rājaśāstra authorities who are aligned with Brahmanic ethical order.
In the Shanti Parva dialogue, Bhishma instructs Yudhishthira on statecraft after the war. Here he cites a lineage of authoritative sages and deities associated with rājaśāstra, then announces he will explain the practical means for maintaining the king’s protective duty toward subjects.