Previous Verse
Next Verse

Shloka 17

अध्याय ५७ — राज्ञः नित्यप्रयत्नः, रक्षा-प्रधानता, तथा त्याग-नीतिः

Chapter 57: Constant Royal Vigilance, Primacy of Protection, and Principles of Dismissal

द्विट्छिद्रदर्शी नृपतिर्नित्यमेव प्रशस्यते । त्रिवर्ग विदितार्थश्न युक्तचारोपधिश्व॒ यः:

dviṭ-chidra-darśī nṛpatir nityam eva praśasyate | trivarga-viditārthaś ca yukta-cāropadhiś ca yaḥ ||

Бхишма сказал: Царь, который непрестанно следит за уязвимостями врага, всегда бывает прославляем. Так же и правитель, понимающий цели тройственного человеческого стремления — дхарму, артху и каму, — и содержащий стройную сеть лазутчиков и контрлазутчиков, чтобы раскрывать тайны противника и разрушать замыслы его министров, также достоин похвалы. Нравственный смысл в том, что благоразумное правление соединяет моральное различение с бдительной государевой мудростью, дабы царство было защищено без нерадения.

द्विट्-छिद्र-दर्शीone who sees the enemy’s weak points
द्विट्-छिद्र-दर्शी:
Karta
TypeAdjective
Rootद्विट् + छिद्र + दर्शिन्
FormMasculine, Nominative, Singular
नृपतिःking
नृपतिः:
Karta
TypeNoun
Rootनृपति
FormMasculine, Nominative, Singular
नित्यम्always
नित्यम्:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootनित्य
एवindeed/only
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
प्रशस्यतेis praised
प्रशस्यते:
TypeVerb
Rootप्र + शंस्
FormPresent, Third, Singular, Atmanepada, Passive
त्रि-वर्ग-विदित-अर्थःone who knows the purport of the three aims (dharma, artha, kama)
त्रि-वर्ग-विदित-अर्थः:
Karta
TypeAdjective
Rootत्रि + वर्ग + विदित + अर्थ
FormMasculine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
युक्त-चार-उपधिःone who has employed spies/agents
युक्त-चार-उपधिः:
Karta
TypeAdjective
Rootयुक्त + चार + उपधि
FormMasculine, Nominative, Singular
यःwho
यः:
Karta
TypePronoun
Rootयद्
FormMasculine, Nominative, Singular

भीष्म उवाच

B
Bhishma
N
nṛpati (king)
D
dviṭ (enemy)
T
trivarga (dharma-artha-kāma)
C
cāra (spies/agents)
M
mantrin (ministers) (implied by context)

Educational Q&A

A good king deserves praise when he combines ethical understanding (knowledge of dharma, artha, and kāma) with practical vigilance—especially the ability to detect enemy weaknesses and to use organized intelligence measures to protect the kingdom.

In the Shanti Parva’s instruction on rajadharma, Bhishma advises Yudhishthira about qualities of effective rulership, highlighting reconnaissance, awareness of adversaries’ vulnerabilities, and the disciplined use of spies to uncover hostile plans and neutralize dangerous counsel.