Shloka 42
धर्मद्वारबहुत्वविमर्शः — Reflection on the Many ‘Doors’ of Dharma (Śānti-parva 342)
गतिश्न सर्वभूतानां प्रजनश्वापि भारत । व्याप्ता मे रोदसी पार्थ कान्तिशक्षा भ्यधिका मम,भारत! मैं सम्पूर्ण प्राणियोंकी गति ओर उत्पत्तिका स्थान हूँ। पार्थ! मैंने आकाश और पृथ्वीको व्याप्त कर रखा है। मेरी कान्ति सबसे बढ़कर है। भरतनन्दन! समस्त प्राणी अन्तकालनमें जिस ब्रह्मको पानेकी इच्छा करते हैं, वह भी मैं ही हूँ। कुन्तीकुमार! मैं सबका अतिक्रमण करके स्थित हूँ। इन सभी कारणोंसे मेरा नाम “विष्णु” हुआ है
gatiś ca sarvabhūtānāṁ prajanaś cāpi bhārata | vyāptā me rodasī pārtha kāntiś cādhikā mama | bharatanandana! samastaprāṇino ’ntakāle yasya brahmaṇaḥ prāptum icchanti tad api aham eva | kuntīkumāra! ahaṁ sarvān atikramya sthitaḥ | etaiḥ sarvaiḥ kāraṇair mama nāma “viṣṇu” abhavat |
О Бхарата, я — путь и конечное прибежище всех существ, и я же — источник, из которого они возникают. О Партха, я пронизываю и небо и землю; моё сияние превосходит всякое. О лучший из Бхаратов, тот Брахман, которого все твари желают достичь в час смерти, — это тоже я. О сын Кунти, я стою превыше всего, превосходя всё. По всем этим причинам имя моё — Вишну, Всепроникающий.
अर्जुन उवाच
Educational Q&A
The verse asserts the Supreme as both immanent and transcendent: the source and destination of all beings, pervading heaven and earth, yet surpassing all. It identifies the Brahman sought at death with the same Supreme, explaining the name ‘Viṣṇu’ as ‘the all-pervading’.
In a doctrinal exchange within Śānti Parva, the speaker addresses Arjuna with epithets (Pārtha, Kuntīkumāra) and proclaims a theological identification: the cosmic pervader, the ultimate object of liberation-seeking at death, and the one who transcends all—summarized by the name Viṣṇu.