Previous Verse
Next Verse

Shloka 13

Śukasya Janma-yoga-phalaṁ — Vyāsasya Tapasā Putrārthaḥ (Śānti-parva 310)

शब्द: स्पर्शक्ष रूपं च रसो गन्धस्तथैव च । वाक्‌ च हस्तौ च पादौ च पायुर्मेढ्ें तथैव च,ये आठ प्रकृतियाँ कही गयीं। अब मुझसे विकारोंका भी वर्णन सुनो-श्रोत्र, त्वचा, नेत्र, जिह्ठा, पाँचवीं नासिका, शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गन्ध, वाणी, हाथ, पैर, लिंग और गुदा

śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhas tathaiva ca | vāk ca hastau ca pādau ca pāyur meḍhraṃ tathaiva ca ||

Яджнявалкья сказал: «Звук, осязание, форма, вкус и запах; а также речь, две руки, две ноги, анус и детородный орган — так они перечисляются. Теперь выслушай от меня и изложение модификаций (викар): ухо, кожа, глаз, язык и, в-пятых, нос — вместе со звуком, осязанием, формой, вкусом, запахом, речью, руками, ногами, детородным органом и анусом». В этом наставлении мудрец раскладывает составные части телесного опыта, чтобы взрастить различение и непривязанность, ведя слушателя к самообладанию и освобождению, а не к отождествлению с чувствами и их действиями.

शब्दःsound
शब्दः:
Karta
TypeNoun
Rootशब्द
FormMasculine, Nominative, Singular
स्पर्शःtouch
स्पर्शः:
Karta
TypeNoun
Rootस्पर्श
FormMasculine, Nominative, Singular
रूपम्form/colour
रूपम्:
Karta
TypeNoun
Rootरूप
FormNeuter, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
रसःtaste/flavour
रसः:
Karta
TypeNoun
Rootरस
FormMasculine, Nominative, Singular
गन्धःsmell/odour
गन्धः:
Karta
TypeNoun
Rootगन्ध
FormMasculine, Nominative, Singular
तथाthus/likewise
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
एवindeed/just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
and
:
TypeIndeclinable
Root
वाक्speech
वाक्:
Karta
TypeNoun
Rootवाच्
FormFeminine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
हस्तौtwo hands
हस्तौ:
Karta
TypeNoun
Rootहस्त
FormMasculine, Nominative, Dual
and
:
TypeIndeclinable
Root
पादौtwo feet
पादौ:
Karta
TypeNoun
Rootपाद
FormMasculine, Nominative, Dual
and
:
TypeIndeclinable
Root
पायुःanus
पायुः:
Karta
TypeNoun
Rootपायु
FormMasculine, Nominative, Singular
मेढ्रम्genital organ
मेढ्रम्:
Karta
TypeNoun
Rootमेढ्र
FormNeuter, Nominative, Singular
तथाlikewise
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
एवindeed
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
and
:
TypeIndeclinable
Root

याज़्ञवल्क्य उवाच

Y
Yājñavalkya

Educational Q&A

The verse classifies the sense-objects and organs of action as enumerated constituents, then points to their ‘modifications’ (vikāras). The purpose is discriminative knowledge: recognizing bodily and sensory functions as components of nature rather than the Self, fostering detachment and progress toward mokṣa.

In Śānti Parva’s didactic setting, the sage Yājñavalkya is instructing his listener(s) by listing categories of embodied experience—sense-objects and action-organs—and then transitioning to explain their derivative manifestations, continuing a systematic philosophical exposition.