Shloka 19
जनक–पराशर संवादः — वर्ण-गोत्र-धर्मविचारः
Janaka–Parāśara: Varṇa, Gotra, and Dharma Inquiry
नेत्र आदि इन्द्रियाँ दर्शन आदि कार्योंके लिये हैं। मन संशय करता है और बुद्धि उस विषयका ठीक-ठीक निश्चय करनेके लिये है। क्षेत्रज्ञ (आत्मा)-को साक्षी बताया जाता है। भरतनन्दन! सत्त्व, रज, तम, काल और कर्म--इन पाँच गुणोंद्वारा बुद्धि बार-बार विभिन्न विषयोंकी ओर ले जायी जाती है। बुद्धि मनसहित सम्पूर्ण इन्द्रियोंका संचालन करती है। यदि बुद्धि न हो तो ये गुण--इन्द्रिय आदि कैसे कोई कार्य कर सकते हैं ।। येन पश्यति तच्चक्षु: शृण्वती श्रोत्रमुच्यते । जिपम्रती भवति घ्राणं रसती रसना रसान्
yena paśyati tac cakṣuḥ śṛṇvatī śrotram ucyate | jighratī bhavati ghrāṇaṃ rasatī rasanā rasān ||
Бхишма сказал: «То, чем видят, называется глазом; то, чем слышат, — ухом. То, что совершает обоняние, становится носом; а то, что вкушает вкусы, зовётся языком. Так чувства определяются по своим действиям; но за их деятельностью стоит внутреннее управление ума (manas) и различающего разума (buddhi), при том что Атман (Самость) — свидетель. Учение ведёт к нравственному самообладанию: когда buddhi утверждена, чувства служат верному пониманию, а не увлекают к беспокойным предметам.»
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The senses are identified by their respective functions (seeing, hearing, smelling, tasting), implying that sensory activity is instrumental and dependent; therefore one should cultivate inner governance—especially steady intellect—so that sense-activity supports discernment and dharma rather than impulsive attachment.
In Shanti Parva, Bhishma instructs Yudhishthira on inner constitution and self-control. Here he defines the sense-organs by their operations, as part of a broader explanation of how mind and intellect regulate the senses, with the Self as witness.