Shloka 11
पापात्म-धर्मात्म-लक्षणम् तथा निर्वेदेन मोक्षमार्गः | Marks of the Sinful and the Righteous; Dispassion (Nirveda) as a Path to Liberation
पितुराज्ञा परो धर्म: स्वधर्मो मातृ्रक्षणम् । अस्वतन्त्रं च पुत्रत्वं कि तु मां नानुपीडयेत्,'पिताकी आज्ञाका पालन परम धर्म है और माताकी रक्षा करना पुत्रका प्रधान धर्म है। पुत्र कभी स्वतन्त्र नहीं होता, वह सदा माता-पिताके अधीन ही रहता है, अतः क्या करूँ जिससे मुझे धर्मकी हानिरूप पीड़ा न हो
bhīṣma uvāca | piturājñā paro dharmaḥ svadharmo mātṛrakṣaṇam | asvatantraṃ ca putratvaṃ kiṃ tu māṃ nānupīḍayet ||
Он подумал: «Повиновение отцовскому приказу — высшая дхарма, а защита матери — первейший долг сына. Сыновство не есть независимость: сын всегда под властью родителей. Что же мне сделать, чтобы не мучиться болью отпадения от дхармы?»
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse prioritizes filial dharma: a son’s highest righteousness lies in obeying the father’s command and protecting the mother, emphasizing that sonship entails dependence and responsibility rather than personal autonomy.
Bhishma articulates an ethical conflict: he recognizes binding duties toward both parents and asks how to act so that he does not suffer the anguish of violating dharma—framing a decision-point where competing obligations must be reconciled.