Previous Verse
Next Verse

Shloka 41

Śrī–Indra–Bali Saṃvāda: The Departure and Fourfold Placement of Lakṣmī

इन्द्रियाणि मनो वायु: शोणितं मांसमस्थि च । आनुपूर्व्या विनश्यन्ति स्वं धातुमुपयान्ति च,इन्द्रिय, मन, प्राण, रक्त, मांस और हड्डी--ये सब क्रमशः नष्ट होते और अपने कारणमें मिल जाते हैं

indriyāṇi mano vāyuḥ śoṇitaṁ māṁsam asthi ca | ānupūrvyā vinaśyanti svaṁ dhātum upayānti ca ||

Бхишма сказал: «Чувства, ум, жизненный ветер (прана), кровь, плоть и кость — всё это гибнет по своему порядку и в конце концов вновь сливается с собственными первоосновами. Так воплощённое существо предстает как составное, что растворяется согласно своей природе; потому следует взращивать непривязанность и верное разумение, а не цепляться за то, чему неизбежно распасться.»

इन्द्रियाणिsense-organs
इन्द्रियाणि:
Karta
TypeNoun
Rootइन्द्रिय
FormNeuter, Nominative, Plural
मनःmind
मनः:
Karta
TypeNoun
Rootमनस्
FormNeuter, Nominative, Singular
वायुःwind; vital air
वायुः:
Karta
TypeNoun
Rootवायु
FormMasculine, Nominative, Singular
शोणितम्blood
शोणितम्:
Karta
TypeNoun
Rootशोणित
FormNeuter, Nominative, Singular
मांसम्flesh
मांसम्:
Karta
TypeNoun
Rootमांस
FormNeuter, Nominative, Singular
अस्थिbone
अस्थि:
Karta
TypeNoun
Rootअस्थि
FormNeuter, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
आनुपूर्व्याin due order; successively
आनुपूर्व्या:
Karana
TypeNoun
Rootआनुपूर्वी
FormFeminine, Instrumental, Singular
विनश्यन्तिperish; are destroyed
विनश्यन्ति:
TypeVerb
Rootनश्
FormPresent, Parasmaipada, Third, Plural
स्वम्their own
स्वम्:
TypeAdjective
Rootस्व
FormMasculine/Neuter, Accusative, Singular
धातुम्constituent; element; source-cause
धातुम्:
Karma
TypeNoun
Rootधातु
FormMasculine, Accusative, Singular
उपयान्तिgo to; merge into; return to
उपयान्ति:
TypeVerb
Rootया
FormPresent, Parasmaipada, Third, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root

भीष्म उवाच

B
Bhīṣma
I
indriyas (senses)
M
manas (mind)
V
vāyu/prāṇa (vital wind)
Ś
śoṇita (blood)
M
māṁsa (flesh)
A
asthi (bone)
D
dhātu (constituent element)

Educational Q&A

The body and its functions are composite and impermanent: senses, mind, vital breath, and bodily tissues decay in sequence and return to their material causes (dhātus). Recognizing this supports vairāgya (detachment) and steadiness in dharma.

In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and liberation-oriented wisdom. Here he emphasizes the inevitable dissolution of embodied components, framing ethical life with insight into mortality and the transient nature of the body.