Shloka 9
बलीन्द्रसंवादः — Kāla, Anityatā, and the Limits of Agency
Mahābhārata 12.217
Devanagari script
प्रकृत्या सर्गधर्मिण्या तथा त्रिगुणधर्मया । विपरीतमतो विद्यात् क्षेत्रज्ञस्य स्वलक्षणम्,प्रकृति त्रिगुणमयी है। ब्रह्मके सकाशसे सृष्टि करना उसका सहज धर्म है, किंतु क्षेत्रज्ष अथवा पुरुषके स्वरूपको प्रकृतिसे सर्वथा विपरीत (विलक्षण) जानना चाहिये
Transliteration
prakṛtyā sargadharmiṇyā tathā triguṇadharmayā | viparītam ato vidyāt kṣetrajñasya svalakṣaṇam ||
Translation
Бхишма сказал: Поскольку врождённый закон Пракрити — порождать творение, и поскольку она состоит из трёх гун, следует понимать, что сущностный признак кшетраджни (kṣetrajña — сознающего знающего) полностью противоположен Пракрити — отличен от её изменчивой, гунами связанной деятельности.
Word by Word
प्रकृत्याby/through nature
प्रकृत्या:
Karana
TypeNoun
Rootप्रकृति
FormFeminine, Instrumental, Singular
सर्गधर्मिण्याhaving creation as its property
सर्गधर्मिण्या:
Karana
TypeAdjective
Rootसर्गधर्मिन्
FormFeminine, Instrumental, Singular
तथाand likewise
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
त्रिगुणधर्मयाhaving the three guṇas as its nature
त्रिगुणधर्मया:
Karana
TypeAdjective
Rootत्रिगुणधर्म
FormFeminine, Instrumental, Singular
विपरीतम्opposite, contrary
विपरीतम्:
Karma
TypeAdjective
Rootविपरीत
FormNeuter, Accusative, Singular
अतःtherefore; from that
अतः:
TypeIndeclinable
Rootअतः
विद्यात्should know
विद्यात्:
TypeVerb
Rootविद्
FormOptative (Vidhi-lin), 3rd, Singular, Parasmaipada
क्षेत्रज्ञस्यof the knower of the field (puruṣa)
क्षेत्रज्ञस्य:
TypeNoun
Rootक्षेत्रज्ञ
FormMasculine, Genitive, Singular
स्वलक्षणम्its own characteristic mark
स्वलक्षणम्:
Karma
TypeNoun
Rootस्वलक्षण
FormNeuter, Accusative, Singular
Speaker
भीष्म उवाच
Characters & Entities
B
BhīṣmaP
PrakṛtiK
Kṣetrajña (Puruṣa)Verse Rasa (Emotional Essence)
Geographic Context
Sandhi Notes