Shloka 10
Varāha-avatāra: Viṣṇu’s subterranean intervention and the cosmic nāda (Śānti-parva 202)
यथा च राज्ञा बहवो हाामात्या: पृथक् प्रमाणं प्रवदन्ति युक्ता: । तद्वच्छरीरेषु भवन्ति पठच ज्ञानैकदेश: परम: स तेभ्य:,जैसे किसी राजाके द्वारा भिन्न-भिन्न कार्योंमें नियुक्त किये गये बहुत-से मन्त्री अपने पृथक्-पृथक् कार्योॉकी जानकारी राजाको कराते हैं। उसी प्रकार शरीरोंमें स्थित पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ अपने-अपने एकदेशीय विषयका परिचय राजस्थानीय बुद्धिको देती हैं। जैसे मन्त्रियोंसे राजा श्रेष्ठ है, उसी प्रकार उन पाँचों इन्द्रियोंसे उनका प्रवर्तक वह ज्ञान श्रेष्ठ है
yathā ca rājñā bahavo hāmātyāḥ pṛthak pramāṇaṃ pravadanti yuktāḥ | tadvac charīreṣu bhavanti pañca jñānaikadeśaḥ paramaḥ sa tebhyaḥ ||
Бхишма сказал: «Как множество министров, назначенных царём на разные дела, по отдельности докладывают ему сведения и меры, относящиеся к их ведомствам, так и в теле пять органов познания, каждый ограниченный своей узкой областью, представляют свои объекты разуму, стоящему на месте царя. И как царь превосходит министров, так и направляющее начало — знание (собираемое и управляемое разумом) — превосходит эти пять чувств.»
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The senses provide only partial, domain-specific information, like ministers reporting from separate departments; the intellect (and the knowledge it organizes) is the higher governing faculty that should direct and integrate sensory inputs rather than be ruled by them.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira using a political analogy: ministers correspond to the five sense-organs, while the king corresponds to the intellect that receives their reports and stands above them as the guiding authority.