Shloka 21
Adhyāya 174: Karma as an inescapable companion (कर्मानुगमन-उपदेश)
कृतघ्नको कैसे यश प्राप्त हो सकता है? उसे कैसे स्थान और सुखकी उपलब्धि हो सकती है? कृतघ्न विश्वासके योग्य नहीं होता। कृतघ्नके उद्धारके लिये शास्त्रोंमें कोई प्रायश्चित्त नहीं बताया गया है ।। मित्रद्रोहो न कर्तव्य: पुरुषेण विशेषत: । मित्रध्रुड्ध नरकं घोरमनन्तं प्रतिपद्यते,मनुष्यको विशेष ध्यान देकर मित्रद्रोहके पापसे बचना चाहिये। मित्रद्रोही मनुष्य अनन्तकालके लिये घोर नरकमें पड़ता है
bhīṣma uvāca |
kṛtaghnaḥ kathaṃ yaśaḥ prāptuṃ śaknoti? tasya kathaṃ sthāna-sukha-prāptiḥ syāt? kṛtaghnaḥ viśvāsa-yogyo na bhavati | kṛtaghnasyoddhārāya śāstreṣu na kaścit prāyaścitta-vidhir uktaḥ ||
mitradroho na kartavyaḥ puruṣeṇa viśeṣataḥ |
mitradhruḍḍho narakaṃ ghoraṃ anantaṃ pratipadyate ||
Бхишма сказал: «Как может неблагодарный обрести истинную славу? Как может он получить достойное положение или прочное счастье? Неблагодарные недостойны доверия, и писания не предписывают никакого искупления, способного спасти от неблагодарности. Потому человеку следует особенно остерегаться предательства друга; ибо тот, кто изменяет другу, падает в страшный ад на бесконечное время.»
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Gratitude and loyalty are foundational to dharma: ingratitude makes a person untrustworthy and morally irredeemable in the sense that no scriptural penance is said to fully cleanse it; betrayal of a friend is singled out as a grave wrong leading to severe, prolonged consequences.
In the Shanti Parva’s instruction on righteous conduct, Bhishma teaches Yudhishthira ethical principles after the war, warning against ingratitude and especially against treachery toward friends, framing these as socially destructive and spiritually ruinous.