Shloka 63
Adhyāya 166: Kṛtaghna-doṣa (कृतघ्नदोषः) — the fault of ingratitude and the limits of expiation
ग्रासाच्छादनमात्र तु दद्यादिति निदर्शनम् । (ब्रह्मचारी द्विजेभ्यश्व दत्त्वा पापात् प्रमुच्यते ।) कुरुनन्दन! जो अकारण ही पिता, माता और गुरुका परित्याग करता है, वह पतित हो जाता है। उसे केवल अन्न और वस्त्र दे और पैतृकसम्पत्तिसे वंचित कर दे। वह ब्रह्मचर्य- व्रतका पालन करते हुए ब्राह्मणोंको दान दे (और पिता-माता आदिका पूर्ववत् आदर करने लगे) तो उस पापसे मुक्त हो जाता है, यही धर्मशास्त्रोंका निर्णय है ।। ६२ $ ।। भारयायां व्यभिचारिण्यां निरुद्धायां विशेषतः । यत् पुंस: परदारेषु तदेनां चारयेद् ब्रतम,यदि पत्नीने व्यभिचार किया हो और विशेषत: इस कार्यमें पकड़ ली गयी हो तो परायी सत्रीसे व्यभिचार करनेवाले पुरुषके लिये जो प्रायश्नित्तरूप व्रत बताया गया है, वही उससे भी करावे
grāsācchādanamātra tu dadyāditi nidarśanam | (brahmacārī dvijebhyaś ca dattvā pāpāt pramucyate |) kurunandana! yo akāraṇaṃ hi pitaraṃ mātaraṃ gurum ca parityajati sa patito bhavati | tasmai kevalam annaṃ vastraṃ ca dadyāt, paitṛkasampattito vāñcayet | sa brahmacaryavratam pālayan brāhmaṇebhyo dānaṃ dadāti (ca pitaramātṛgurūn pūrvavad ādarayitum ārabhate) tadā sa pāpāt pramucyate—iti dharmaśāstrāṇāṃ niścayaḥ || 62 || bhāryāyāṃ vyabhicāriṇyāṃ niruddhāyāṃ viśeṣataḥ | yat puṃsaḥ paradāreṣu tad enāṃ cārayet vratam ||
Бхишма сказал: «В качестве наглядного правила сказано: следует давать ему лишь пищу и одежду. О радость Куру, тот, кто без причины оставляет отца, мать и учителя, становится падшим. Пусть ему дают только пропитание и одеяние и отлучат от родового наследства. Если же, соблюдая обет целомудрия, он будет делать дары брахманам и вновь станет почитать родителей и учителя, как прежде, то освобождается от этого греха — таково твёрдое решение дхарма-шастр. Равным образом, если жена совершила прелюбодеяние — особенно если она была поймана и удержана, — то на неё следует возложить тот же искупительный обет, какой предписан мужчине, нарушившему жену другого.»
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Unjustified abandonment of one’s parents and teacher is treated as a grave moral fall; the remedy is disciplined restraint (brahmacarya), charitable giving to Brahmins, and restoration of proper reverence—while social penalties like limiting support to food and clothing and disinheritance may apply. Sexual transgression is addressed through prescribed expiatory vows, applied symmetrically in the cited case.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma, Bhishma advises Yudhishthira on social-ethical norms and expiations: how to respond to a son who abandons parents/teacher without cause, and how to impose an expiatory vow in cases of adultery, including when a wife is caught in the act.