Previous Verse
Next Verse

Shloka 4

Daṇḍotpatti-kathana (Origin and Function of Daṇḍa) — वसुहोम–मान्धातृ संवाद

प्रभो! देवता, ऋषि, पितर, महात्मा, यक्ष, राक्षस, पिशाच तथा साध्यगण एवं पशु- पक्षियोंकी योनिमें निवास करनेवाले जगत्‌के समस्त प्राणियोंके लिये भी सर्वव्यापी महातेजस्वी दण्ड ही कल्याणका साधन है ।।

Yudhiṣṭhira uvāca: Prabho! devatā-ṛṣi-pitaro mahātmānaḥ yakṣa-rākṣasa-piśācāḥ tathā sādhyagaṇāḥ evaṃ paśu-pakṣīṇāṃ yoniṣu nivāsinaś ca jagataḥ samastaprāṇinaḥ prati sarvavyāpī mahātejasvī daṇḍa eva kalyāṇasya sādhanam. Ity evam ukte bhavatā daṇḍe vai sacarācaram, paśyatā lokam āsaktaṃ sasurāsuramānuṣam; etad icchāmy ahaṃ jñātuṃ tattvena, bharatarṣabha.

Юдхиштхира сказал: «О Владыка! Для всех существ в мире — богов, риши, предков, великих душ, якш, ракшасов, пишачей, садхьев, и даже тех, кто пребывает в утробах зверей и птиц, — лишь всепроникающий, могучий и сияющий Данда (сила законного наказания и сдерживания) является средством к благу. Раз ты так провозгласил, что вся вселенная — движущаяся и недвижимая — покоится на Данде, созерцая, как мир цепляется за свои желания — боги, асуры и люди равно, — о бык среди Бхаратов, я желаю постичь эту истину в её подлинной природе».

इतिthus
इति:
TypeIndeclinable
Rootइति
एवम्in this manner
एवम्:
TypeIndeclinable
Rootएवम्
उक्तेwhen (it was) said
उक्ते:
Adhikarana
TypeVerb
Rootवच्
Formक्त (past passive participle), Neuter, Locative, Singular
भवताby you (hon.)
भवता:
Karana
TypeNoun
Rootभवत्
FormMasculine, Instrumental, Singular
दण्डेin/with regard to punishment (daṇḍa)
दण्डे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootदण्ड
FormMasculine, Locative, Singular
वैindeed
वै:
TypeIndeclinable
Rootवै
that
:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormNeuter, Nominative, Singular
चराचरम्moving and unmoving (all beings)
चराचरम्:
Karta
TypeAdjective
Rootचराचर
FormNeuter, Nominative, Singular
पश्यताby (you) seeing
पश्यता:
Karana
TypeVerb
Rootदृश्
Formशतृ (present active participle), Masculine, Instrumental, Singular
लोकम्the world
लोकम्:
Karma
TypeNoun
Rootलोक
FormMasculine, Accusative, Singular
आसक्तम्attached/engrossed
आसक्तम्:
Karma
TypeAdjective
Rootआसक्त
FormMasculine, Accusative, Singular
together with
:
TypeIndeclinable
Root
सुरwith the gods
सुर:
Karana
TypeNoun
Rootसुर
FormMasculine, Instrumental, Plural
असुरwith the asuras
असुर:
Karana
TypeNoun
Rootअसुर
FormMasculine, Instrumental, Plural
मानुषम्mankind / the human (world)
मानुषम्:
Karma
TypeNoun
Rootमानुष
FormNeuter, Accusative, Singular
एतत्this
एतत्:
Karma
TypePronoun
Rootएतद्
FormNeuter, Accusative, Singular
इच्छामिI wish/desire
इच्छामि:
Karta
TypeVerb
Rootइष्
Formलट् (present), परस्मैपद, 1st, Singular
अहम्I
अहम्:
Karta
TypePronoun
Rootअहम्
FormNominative, Singular
ज्ञातुम्to know
ज्ञातुम्:
Karma
TypeVerb
Rootज्ञा
Formतुमुन् (infinitive)
तत्त्वेनin truth / truly
तत्त्वेन:
Karana
TypeNoun
Rootतत्त्व
FormNeuter, Instrumental, Singular
भरतर्षभO bull among the Bharatas
भरतर्षभ:
TypeNoun
Rootभरत-ऋषभ
FormMasculine, Vocative, Singular

युधिछ्िर उवाच

Y
Yudhiṣṭhira
D
Daṇḍa
D
Devatāḥ (gods)
Ṛṣayaḥ (seers)
P
Pitaraḥ (ancestors)
M
Mahātmānaḥ (great souls)
Y
Yakṣāḥ
R
Rākṣasāḥ
P
Piśācāḥ
S
Sādhyāḥ
A
Asurāḥ
M
Mānuṣāḥ (humans)
P
Paśavaḥ (beasts)
P
Pakṣiṇaḥ (birds)
S
Sacarācara-jagat (the moving and unmoving world)
B
Bharata lineage (implied by address bharatarṣabha)

Educational Q&A

Daṇḍa—understood as rightful punishment and the restraining power of law—functions as a universal instrument of welfare: it curbs harmful impulses, protects beings, and stabilizes dharma across all realms (divine, demonic, human, and animal).

In the Shānti Parva’s discourse on rājadharma, Yudhiṣṭhira addresses the teacher-figure (honored as ‘bharatarṣabha’) and asks for a deeper, principled explanation of the claim that the entire moving and unmoving world is founded upon Daṇḍa, especially since all beings are seen to be attached to desire and self-interest.