Shloka 41
Daṇḍa-svarūpa-nirūpaṇa
The Nature, Forms, and Function of Daṇḍa
क्षयं वृद्धि पालन संचयं वा बुद्ध्वाप्युभी संहतौ सर्वकामौ । ततकश्चान्यन्मतिमान् संदधीत तस्माद् राजा बुद्धिमत्तां श्रयेत,हानि, लाभ, रक्षा और संग्रहको जानकर तथा सदा परस्पर सम्बन्धित ऐश्वर्य और भोगको भी भलीभाँति समझकर बुद्धिमान् राजाको शत्रुके साथ संधि या विग्रह करना चाहिये; इस विषयपर विचार करनेके लिये बुद्धिमानोंका सहारा लेना चाहिये
kṣayaṁ vṛddhiṁ pālana-saṁcayaṁ vā buddhvāpy ubhī saṁhatau sarva-kāmau | tataḥ kaś cānyan matimān sandadhīta tasmād rājā buddhimattāṁ śrayeta ||
Бхишма сказал: постигнув утрату и приобретение, охрану и накопление — и уразумев также, что власть и наслаждение всегда сплетены и взаимно зависят друг от друга, — мудрый царь должен затем решить, как поступить с врагом: заключить союз или вести вражду. Потому в таком размышлении правителю следует опереться на совет мудрых.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler must weigh loss and gain, security and accumulation, and the interdependence of power and enjoyment; only after such assessment should he choose peace (alliance) or conflict with an enemy, relying on wise counsel.
In the Śānti Parva’s instruction on rājadharma, Bhīṣma advises Yudhiṣṭhira on practical governance: strategic decisions about treaty or hostility should be made after careful evaluation and consultation with the wise.