Shloka 2
Bhṛtya-niyoga: Role-appropriate appointment of servants and protection of the royal treasury (भृत्यनियोगः कोशरक्षणं च)
भीष्मजी कहते हैं--राजन्! इस प्रकार अपनी योनिमें आकर वह कुत्ता अत्यन्त दीनदशाको पहुँच गया। ऋषिने हुंकार करके उस पापीको तपोवनसे बाहर निकाल दिया ।। एवं राज्ञा मतिमता विदित्वा सत्यशौचताम् । आर्ज॑वं प्रकृति सत्यं श्रुतं वृत्तं कुलं दमम्,इसी प्रकार बुद्धिमान् राजाको चाहिये कि वह पहले अपने सेवकोंकी सच्चाई, शुद्धता, सरलता, स्वभाव, शास्त्रज्ञान, सदाचार, कुलीनता, जितेन्द्रियता, दया, बल, पराक्रम, प्रभाव, विनय तथा क्षमा आदिका पता लगाकर जो सेवक जिस कार्यके योग्य जान पड़ें, उन्हें उसीमें लगावे और उनकी रक्षाका पूरा-पूरा प्रबन्ध कर दे
bhīṣma uvāca—rājan! evaṁ svāṁ yonim āgamya sa śvā atyanta-dīna-daśāṁ gataḥ. ṛṣiṇā huṅkṛtya sa pāpī tapovanād bahiṣkṛtaḥ. evaṁ rājñā matimatā viditvā satya-śaucatām, ārjavaṁ prakṛtiṁ satyaṁ śrutaṁ vṛttaṁ kulaṁ damaṁ (dayāṁ balaṁ parākramaṁ prabhāvaṁ vinayaṁ kṣamāṁ ca), yathā-yogyaṁ sevakān karmasu niyojayet teṣāṁ ca rakṣāyāḥ samyak prabandhaṁ kuryāt.
Бхишма сказал: О царь, так, вернувшись к своему рождению, та собака впала в крайнее несчастье. Риши, сурово воскликнув «хум», изгнал того грешника из лесной обители подвижничества. Так же и мудрый царь должен прежде всего распознать в своих слугах правдивость и чистоту, прямоту, природный склад, верность, знание священного учения, благонравие, благородство рода, самообладание; а также сострадание, силу, доблесть, влияние, смирение и терпение. Затем следует назначить каждого на дело, к которому он пригоден, и полностью устроить их защиту.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler must evaluate the moral and practical qualities of servants—truthfulness, purity, straightforwardness, temperament, learning, conduct, lineage, self-control, compassion, strength, valor, influence, humility, and patience—and then assign duties according to fitness, while ensuring their protection through proper administrative arrangements.
Bhishma recalls an episode where a dog, returning to its former birth-state, becomes utterly miserable and is driven out of the hermitage by a sage’s stern cry; he then turns the incident into counsel for the king on discerning and appointing servants and safeguarding them.