Shloka 63
यथा वनान्ते वनपैर्विसृष्ट: कक्ष दहेत् कृष्णगति: सुघोष: । भूरिद्रुमं शुष्कलतावितानं भृशं समृद्धो ज्वलन: प्रतापी,जैसे वनचरोंद्वारा वनके भीतर लगायी हुई आग धीरे-धीरे बढ़कर प्रज्वलित एवं महान् तापसे युक्त हो घास-फ़ूसके ढेरको, बहुसंख्यक वृक्षोंको और सूखी हुई लतावल्लरियोंको भी जलाकर भस्म कर देती है, उसी प्रकार नाराचसमूहोंद्वारा ताप देनेवाले, बाणरूपी ज्वालाओंसे युक्त, वेगवान्, प्रचण्ड तेजस्वी और अमर्षमें भरे हुए अर्जुनने समरांगणमें आपके पुत्रकी सारी रथसेनाको शीघ्रतापूर्वक भस्म कर डाला
sañjaya uvāca |
yathā vanānte vanapair visṛṣṭaḥ kakṣaṁ dahet kṛṣṇagatiḥ sughoṣaḥ |
bhūridrumaṁ śuṣkalatāvitānaṁ bhṛśaṁ samṛddho jvalanaḥ pratāpī ||
Санджая сказал: «Как в самой глубине леса огонь, разожжённый лесными людьми, — мчится тёмной, неодолимой быстротой и грохочет громовым ревом, — разрастаясь в свирепое пламя, обращает в пепел чащи, громады деревьев и своды сухих лиан; так и Арджуна — чьи стрелы были словно языки огня, стремительный, страшный сиянием и движимый непреклонным гневом — в битве быстро испепелил всю колесничную рать твоего сына».
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the moral and psychological force of righteous resolve in war: once a powerful agent is set in motion—like a fire or a warrior’s concentrated effort—it becomes difficult to restrain, and it consumes accumulated power (an army) swiftly. Ethically, it reflects the Mahābhārata’s warning that violence, once unleashed, escalates beyond easy control and brings comprehensive ruin.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that Arjuna, inflamed with fierce energy and shooting volleys of arrows, rapidly destroyed the chariot-forces aligned with Dhṛtarāṣṭra’s son. The event is framed through a vivid simile: a forest fire spreading and reducing thickets, trees, and dry creepers to ashes.