Shloka 65
Nāradasya Rājadharma-praśnāḥ
Nārada’s Examination of Royal Ethics
क्या धनरक्षक, द्रव्यसंग्राहक, चिकित्सक, गुप्तचर, पाचक, सेवक, लेखक और प्रहरी--इन आठ अंगों और हाथी, घोड़े, रथ एवं पैदल--इन चारः॑ प्रकारके बलोंसे युक्त तुम्हारी सेना सुयोग्य सेनापतियोंद्वारा अच्छी तरह संचालित होकर शत्रुओंका संहार करनेमें समर्थ होती है? ।। कच्चिल्लवं च मुष्टिं च परराष्ट्रे परंतप । अविहाय महाराज निहंसि समरे रिपून्,शत्रुओंको संतप्त करनेवाले महाराज! तुम शत्रुओंके राज्यमें अनाज काटने और दुर्भिक्षेके समयकी उपेक्षा न करके रणभूमिमें शत्रुओंको मारते हो न?
kaccid dhanarakṣaka-dravyasaṃgrāhaka-cikitsaka-guptacara-pācaka-sevaka-lekhaka-praharī—ebhir aṣṭāṅgaiḥ, hastyaśva-ratha-pādātaiś caturvidhair balaiś ca yuktā tava senā suyogyaiḥ senāpatibhiḥ samyak saṃcālitā śatrūṇāṃ saṃhāre samarthā bhavati? kaccid lavaṃ ca muṣṭiṃ ca pararāṣṭre parantapa avihāya mahārāja nihansi samare ripūn?
Нарада спрашивает царя: «Хорошо ли устроено и действенно ли ведётся твоё войско — опирающееся на восемь необходимых служб: охрану казны, сбор и управление запасами богатств, врачевание, разведку, кухню, прислугу, писцов и стражу; и подкреплённое четырьмя родами силы: слонами, конницей, колесницами и пехотой, — так что под началом достойных военачальников оно способно решительно покорять врагов? И ещё, о великий царь, жгущий неприятелей: не пренебрегая практическими мерами — как отсечение вражеского хлеба и использование времени нужды, — поражаешь ли ты противников на поле брани?»
नारद उवाच
Educational Q&A
A king’s duty is not only personal valor but competent governance of war: maintaining key administrative departments (security, revenue/stores, medicine, intelligence, logistics, records, and guards) and ensuring the fourfold army is led by capable commanders. Strategic pressure on enemy resources is presented as part of effective, disciplined rājadharma.
Nārada is testing the king’s preparedness and prudence through a sequence of ‘kaccit’ questions. Here he asks whether the king’s army is properly staffed and commanded, and whether the king applies practical wartime measures—like disrupting enemy grain supplies—so that victory is achieved through organized strength and strategy.