Shloka 363
नागो महाई " पार्थोत्तमाजत् प्रहरत् तरस्वी । ब्रह्माजीने तपस्या और प्रयत्न करके देवराज इन्द्रके लिये स्वयं ही जिसका निर्माण किया था, जिसका स्वरूप बहुमूल्य, शत्रुओंके लिये भयंकर, धारण करनेवालेके लिये अत्यन्त सुखदायक तथा परम सुगन्धित था, दैत्योंके वधकी इच्छावाले किरीटधारी अर्जुनको स्वयं देवराज इन्द्रने प्रसन्नचित्त होकर जो किरीट प्रदान किया था, भगवान् शिव, वरुण, इन्द्र और कुबेर--ये देवेश्वर भी अपने पिनाक, पाश, वज़ और बाणरूप उत्तम अस्त्रोंद्वारा जिसे नष्ट नहीं कर सकते थे, उसी दिव्य मुकुटको कर्णने अपने सर्पमुख बाणद्वारा बलपूर्वक हर लिया। मनमें दुर्भाव रखनेवाले उस मिथ्याप्रतिज्ञ तथा वेगशाली नागने अर्जुनके मस्तकसे उसी अत्यन्त अद्भुत, बहुमूल्य और सुवर्णचित्रित मुकुटका अपहरण कर लिया था
sañjaya uvāca | nāgo mahā… pārthottamāj jagat praharat tarasvī | brahmājine tapasā ca prayatnena ca devarājāya indrāya svayam eva yasya nirmāṇaṃ kṛtam āsīt | bahumūlyaṃ śatrubhyo bhayaṅkaraṃ dhārayituḥ paramasukhadāyakaṃ paramasugandhi ca | daityavadhecchayā kirīṭinā arjunāya svayaṃ devarāja indreṇa prasannacittena yaḥ kirīṭaḥ pradattaḥ | bhagavān śivaḥ varuṇa indraḥ kuberaś ca—ete deveśvarā api svaiḥ pinākapāśavajrabāṇarūpair uttamaiḥ astrāṇāṃ na taṃ nāśayituṃ śekuḥ | tam eva divyaṃ mukuṭaṃ karṇena sarpamukhabāṇena balāt hṛtam | durbhāvamānasaḥ sa mithyāpratijñaḥ vegavān nāgaḥ arjunasya mastakāt tam atyadbhutaṃ bahumūlyaṃ suvarṇacitritaṃ mukuṭam apāharat |
Санджая сказал: Могучий Нага, стремительный в своем натиске, ударил по Арджуне, лучшему из Пандавов. Та божественная корона — которую Брахма, посредством подвижничества и усилия, собственноручно создал для Индры; бесценная, грозная для врагов, необычайно удобная и благоуханная для носителя; и которую затем Индра, с радостным сердцем, даровал увенчанному Арджуне, жаждущему гибели дайтьев, — не могла быть уничтожена даже владыками богов: Шивой, Варуной, Индрой и Куберой, их лучшими оружиями — Пинакой, арканом, ваджрой и стрелами. И все же Карна силой отнял ее стрелой с змеиной головой. Тот стремительный Нага, тая злобу и связанный лживым обетом, сорвал с головы Арджуны эту дивную, драгоценную, золотом украшенную корону.
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage contrasts divine protection and human conduct: even a god-given boon (Arjuna’s crown) can be compromised in the chaos of war when malice and stratagem prevail. It highlights the ethical tension in battle—victory pursued through deceptive or hostile intent (durbhāva, mithyā-pratijñā) undermines the ideal of righteous combat, reminding readers that dharma is tested most severely amid violence and rivalry.
Sañjaya reports that Karṇa, using a serpent-powered, serpent-faced arrow, forcibly removes Arjuna’s divine crown. The crown is described as originally crafted by Brahmā for Indra and later gifted by Indra to Arjuna; it is so extraordinary that even major gods with their signature weapons could not destroy it—yet it is seized in battle through Karṇa’s Nāga-associated missile.