Shloka 56
अन्तरिक्षे महाराज विनदन्तो&वतस्यथिरे । महाराज! देवता, दानव, गन्धर्व, नाग, यक्ष, पक्षी, वेदज्ञ महर्षि, स्वधाभोजी पितर, तप, विद्या तथा नाना प्रकारके रूप और बलसे सम्पन्न ओषधियाँ--ये सब-के-सब कोलाहल मचाते हुए अन्तरिक्षमें खड़े हुए थे ।। ब्रह्मा ब्रह्मर्षिभि: सार्थ प्रजापतिभिरेव च
antarikṣe mahārāja vinadanto 'vatastathā | mahārāja devatā dānavā gandharvā nāgā yakṣāḥ pakṣiṇaḥ vedajñā maharṣayaḥ svadhābhojyaḥ pitaraḥ tapaḥ vidyā tathā nānāprakārakai rūpair balaiś ca sampannā oṣadhayaḥ—ete sarve kolāhalaṁ macanta antarikṣe sthitā āsan || brahmā brahmarṣibhiḥ sārthaṁ prajāpātibhir eva ca ||
Санджая сказал: «О царь, в небе поднялся гул криков. Боги, данавы, гандхарвы, наги, якши, птицы, великие риши — знатоки Вед, Питры, вкушающие подношения свадхи (svadhā), сама аскеза и священное знание, и многие виды могучих трав, наделённых различными обликами и силами, — все они стояли в воздухе, поднимая великий шум. Там же был и Брахма, в окружении брахмариши и праджапати.»
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse frames the battlefield events as witnessed by the entire cosmos: gods, ancestors, seers, and even personified forces like austerity and knowledge. Ethically, it underscores that war and human choices are not merely private acts; they stand under the scrutiny of dharma and the moral order, with consequences that reverberate beyond the human realm.
Sañjaya describes a vast, noisy assembly of celestial and semi-celestial beings gathered in the sky, as if to observe a decisive moment in the Kurukṣetra war. Brahmā himself appears with Brahmarṣis and Prajāpatis, intensifying the sense that a moment of great cosmic significance is unfolding.