Shloka 1
संजय कहते हैं--महाराज! वृषसेनने नकुलके धनुष और तलवारको काट दिया है, वे रथहीन हो गये हैं, शत्रुके बाणोंसे पीड़ित हैं तथा कर्णके पुत्रने अपने अस्त्रोंद्वारा उन्हें पराजित कर दिया है, यह जानकर श्रेष्ठ पुरुष भीमसेनके आदेशसे हाथोंमें अस्त्र-शस्त्र लिये शत्रुओंका सामना करनेमें समर्थ ट्रुपदके पाँच श्रेष्ठ पुत्र, छठे सात्यकि तथा द्रौपदीके पाँच पुत्र--ये ग्यारह वीर आपके पक्षके हाथी, घोड़े, रथ और पैदल सैनिकोंका अपने सर्पतुल्य बाणोंद्वारा संहार करते हुए रथोंद्वारा वहाँ शीघ्रतापूर्वक आ पहुँचे। उस समय उनके रथकी पताकाएँ वायुके वेगसे फहरा रही थीं। उनके घोड़े उछलते हुए आ रहे थे और वे सब-के- सब जोर-जोरसे गर्जना कर रहे थे
sañjaya uvāca—mahārāja! vṛṣasenena nakulasya dhanuḥ khaḍgaṃ ca chittvā taṃ rathahīnaṃ kṛtavān; śatrubāṇapīḍitaṃ ca karṇaputreṇa svāstrabalena parājitaṃ jñātvā, śreṣṭhapuruṣa-bhīmasenasyājñayā hastāyudhāḥ śatrūn prati samarthāḥ—drupadasya pañca śreṣṭhaputrāḥ, ṣaṣṭhaḥ sātyakiḥ, draupadyāḥ pañca putrāś ca—ete ekādaśa vīrāḥ, tava pakṣasya gaja-aśva-ratha-pādātān sarpavat-tulyaiḥ śaraiḥ saṃharantaḥ rathaiḥ tatra śīghram upāyayuḥ. tadā teṣāṃ rathadhvajā vāyuvegena phalanti sma; teṣāṃ hayā uccalantaḥ samāyānti sma; sarve ca mahāsvanena nādantaḥ sma.
Санджая сказал: «О царь! Вришасена рассёк лук и меч Накулы; тот остался без колесницы, терзаемый вражескими стрелами, и сын Карны одолел его силой своего оружия. Узнав об этом, по повелению Бхимасены, лучшего из мужей, одиннадцать героев — пять лучших сыновей Друпады, Сатьяки как шестой и пять сыновей Драупади — стремительно прибыли туда на колесницах, с оружием в руках, способные встретить врага. По пути они своими стрелами, подобными змеям, истребляли слонов, коней, колесницы и пеших воинов твоей стороны. Тогда их колесничные знамёна трепетали под напором ветра, кони скакали вперёд, и все они громогласно рычали.»
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights kṣatriya-ethics in war: when an ally is overwhelmed, leaders must respond swiftly with coordinated support. Courage is paired with responsibility—protecting one’s side and restoring balance on the battlefield rather than abandoning a comrade in distress.
Vṛṣasena, Karṇa’s son, has disabled Nakula by cutting his weapons and leaving him chariotless. On learning this, Bhīma orders a rapid counter-move: eleven Pāṇḍava-aligned warriors (Drupada’s five sons, Sātyaki, and Draupadī’s five sons) rush in chariots, cutting down Kaurava forces as they arrive with banners flying and battle-cries resounding.