Shloka 1
अध्याय ५३ — रणमेघोपमा सेना-वर्णना तथा सुषेण-वधोत्तर प्रतिक्रिया
Battle-as-Storm Imagery and the Aftermath of Suṣeṇa’s Fall
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका ह “लोक मिलाकर कुल ४६३ “लोक हैं) मा अहम चतुष्पठ्चाशत्तमोड ध्याय: कृपाचार्यके द्वारा शिखण्डीकी पराजय और सुकेतुका वध तथा धृष्टद्युम्नके द्वारा कृतवर्माका परास्त होना संजय उवाच कृतवर्मा कृपो द्रौणि: सूतपुत्रश्न मारिष | उलूक: सौबलश्चैव राजा च सह सोदरै:
sañjaya uvāca | kṛtavarmā kṛpo drauṇiḥ sūtaputraś ca māriṣa | ulūkaḥ saubalaś caiva rājā ca saha sodaraiḥ ||
Санджая сказал: «О почтенный! О царь! Критаварман, Крипа, Ашваттхама — сын Дроны, и Карна, сын колесничего; Улука и Шакуни, сын Субалы; и царь Дурьодхана вместе с братьями — эти вожди выступили (чтобы поддержать войско)».
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights a recurring ethical tension in the Mahābhārata: armies can collapse through fear, and leaders are expected to restore courage and order. Even within an unrighteous war, the narrative underscores the kṣatriya ideal of steadiness, protection of one’s troops, and decisive leadership in crisis.
Sañjaya begins the chapter by naming key Kaurava champions—Kṛtavarmā, Kṛpa, Aśvatthāmā, Karṇa, Ulūka, Śakuni, and Duryodhana with his brothers—who rally together. In the surrounding context (as reflected in the Gītā Press prose), they move swiftly to rescue and stabilize the Kaurava army as it falters in fear of Arjuna.