Shloka 10
कर्णपर्व — अध्याय ४०
Karṇa’s Pressure on the Pāñcālas; Duryodhana Disabled; Arjuna’s Counter-Advance
अतत्त्वां कथये कर्ण निदर्शनमिदं पुनः । सम और विषम अवस्था, रथीकी प्रबलता और निर्बलता, रथीके साथ ही घोड़ोंके सतत परिश्रम और कष्ट, अस्त्र हैं या नहीं, इसकी जानकारी, जय और पराजयकी सूचना देनेवाली पशु-पक्षियोंकी बोली, भार, अतिभार, शल्य-चिकित्सा, अस्त्रप्रयोग, युद्ध और शुभाशुभ निमित्त--इन सारी बातोंका ज्ञान रखना मेरे लिये आवश्यक है; क्योंकि मैं इस रथका एक कुट॒म्बी हूँ। कर्ण! इसीलिये मैं पुनः तुमसे इस दृष्टान्तका वर्णन करता हूँ--- ।। ७ -९३ || वैश्य: किल समुद्रान्ते प्रभूतधनधान्यवान्,राज्ञो धर्मप्रधानस्य राष्ट्रे वसति निर्भय: । कहते हैं समुद्रके तटपर किसी धर्मप्रधान राजाके राज्यमें एक प्रचुर धन-धान्यसे सम्पन्न वैश्य रहता था। वह यज्ञ-यागादि करनेवाला, दानपति, क्षमाशील, अपने वर्णानुकूल कर्ममें तत्पर, पवित्र, बहुत-से पुत्रवाला, संतानप्रेमी और समस्त प्राणियोंपर दया करनेवाला था
sañjaya uvāca |
avaśyaṃ kathaye karṇa nidarśanam idaṃ punaḥ |
sama-viṣamāvasthā, rathinaḥ prabalatā ca nirbalatā ca, rathena saha hayānāṃ satata-pariśramaḥ kleśaś ca, astrāṇi santi na vā—iti jñānam, jaya-parājaya-sūcanāṃ paśu-pakṣi-bhāṣā, bhāraḥ atibhāraś ca, śalya-cikitsā, astraprayogaḥ, yuddhaṃ ca śubhāśubha-nimittāni—etāḥ sarvāḥ kathāḥ jñātum mama āvaśyakam; yato 'haṃ asya rathasya ekaḥ kuṭumbī |
karṇa! tasmāt punaḥ tvāṃ prati asya dṛṣṭāntasya varṇanaṃ karomi ||
vaiśyaḥ kila samudrānte prabhūta-dhana-dhānyavān rājño dharma-pradhānasya rāṣṭre vasati nirbhayaḥ |
sa yajña-yāgādi-kartā dānapatiḥ kṣamāśīlaḥ sva-varṇānukūla-karmaṇi tatparaḥ pavitraḥ bahu-putravān santāna-premī sarva-prāṇi-dayāvān ca |
Санджая сказал: «Кarna, я вновь поведаю этот пример. Мне, как человеку из домочадцев этой колесницы, необходимо знать всё, что возвещает успех или поражение в войне: ровна ли местность или неровна, силён ли воин или слаб, каковы непрестанные труды и страдания коней рядом с колесницей, есть ли оружие или нет, какие крики зверей и птиц предвещают победу или гибель, какова должная ноша и какова чрезмерная, как лечить раны, как применять оружие, как вести сражение и какие знамения благие и неблагие. Потому, Карна, я снова описываю тебе этот пример. «Говорят, на морском берегу, в царстве царя, ставившего дхарму превыше всего, жил один вайшья-купец, богатый имуществом и зерном и живший без страха. Он совершал жертвоприношения и обряды, был щедрым дарителем, терпеливым и снисходительным, усердным в обязанностях своего сословия, чистым в поведении, имел многих сыновей, любил детей и сострадал всем живым существам.»
संजय उवाच
Educational Q&A
Competence in war is not only bravery but also informed judgment: understanding terrain and conditions, the state of the warrior and horses, availability of weapons, medical care, and the reading of auspicious/inauspicious signs. Alongside this practical wisdom, the narrative introduces an ethical model—a prosperous Vaiśya whose life is marked by ritual duty, generosity, patience, purity, and compassion—suggesting that dharma and disciplined conduct underpin stability and success.
Sañjaya addresses Karna and says he will repeat an instructive example. He explains why he must know many battlefield indicators and practical arts, since he is part of the chariot’s retinue. Then he begins the example by describing a wealthy, virtuous Vaiśya living safely on the seashore in the realm of a dharma-oriented king, setting the stage for a moral-illustrative story.