Shloka 64
Śalya’s Objection to Sārathya and Duryodhana’s Conciliation (शल्यमन्यु-प्रशमनम् / Sārathyāṅgīkāra)
हीनांश्नाभरणैश्नेव खलीनैश्व विवर्जितान् । चामरैश्न कुथाभिश्न तूणीरैः पतितैरपि,कितने ही घोड़ोंके उनकी छातीको छिपानेवाले कवच कटकर गिर गये थे, बालाबन्ध छिन्न-भिन्न हो गये थे, सोने, चाँदी और कांस्यके आभूषण नष्ट हो गये थे, दूसरे साज-बाज भी चौपट हो गये थे, उनके मुखोंसे लगाम भी निकल गये थे, चँवर, झूल और तरकस धराशायी हो गये थे तथा संग्रामभूमिमें शोभा पानेवाले उनके शूरवीर सवार भी मारे जा चुके थे। ऐसी दशामें रणभूमिमें भ्रान््त होकर भटकते हुए बहुत-से उत्तम घोड़ोंको हमने देखा था
hīnān aśnābharaṇaiś caiva khalīnaiś ca vivarjitān | cāmaraiś ca kuthābhiś ca tūṇīraiḥ patitair api ||
Санджая сказал: Мы видели многих превосходных коней, мечущихся в смятении по полю брани — лишённых нагрудных доспехов и убранства, с разорванными налобными повязками, с уничтоженными украшениями из золота, серебра и бронзы; прочая сбруя была сломана, удила выпали из пастей; а чамары, попоны и даже колчаны валялись на земле. Геройские всадники, некогда придававшие им блеск в бою, уже пали — и потому кони, оставшись без вожатых, жалко бродили среди обломков сражения.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the collateral suffering and disorder produced by war: even noble animals become helpless when human warriors fall. It implicitly warns that violence shatters not only combatants but the entire moral and material order surrounding them.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra what he sees on the battlefield: riderless horses, their armour and ornaments destroyed and their equipment fallen, wandering in confusion because their heroic riders have been killed.