गौरुडव्यूह-रचना तथा अर्धचन्द्र-प्रत्यव्यूह
Garuḍa Array and the Ardhacandra Counter-Formation
युद्धयमानं शरै राजन् सिज्जिनीथ्वजिनीरवात् | अन्योन्यं वीरसंशब्दो नाश्रूयत भटै: कृत:,जिघांसन्तं युधां श्रेष्ठ तदा55सीत् तुमुलं महत् । संजय कहते हैं--राजन्! पाण्डवपक्षके लाखों क्षत्रियशिरोमणि महारथी विराट सेनापति शूरवीर श्वेतको आगे करके आपके पुत्र दुर्योधनको अपना बल दिखाते हुए शिखण्डीको सामने रखकर भीष्मके सुवर्णभूषित रथपर चढ़ आये। भारत! वे महारथी श्लेतकी रक्षा करना चाहते थे। इसलिये उसे मारनेकी इच्छावाले योद्धाओंमें श्रेष्ठ भीष्मपर उन्होंने धावा किया। उस समय बड़ा भयंकर युद्ध छिड़ गया राजन! कुछ लोग धनुषकी टंकार और सेनाका कोलाहल सुनकर ही यह समझ पाते थे कि कोई बाणोंद्वारा युद्ध कर रहा है। योद्धा एक-दूसरेके प्रति जो वीरोचित गर्जना करते थे, वह भी उस समय अच्छी तरह सुनायी नहीं देती थी
sañjaya uvāca | yudhyamānaṃ śarai rājan siñjinī-dhvani-nīravāt | anyonyaṃ vīra-saṃśabdo nāśrūyata bhaṭaiḥ kṛtaḥ | jighāṃsantaṃ yudhāṃ śreṣṭhaṃ tadā āsīt tumulaṃ mahat ||
Санджая сказал: «О царь, среди боя стрелами — столь громкого от звона тетив и грохота знамён — едва можно было расслышать даже взаимные героические кличи воинов. Когда на Бхишму, первейшего из бойцов, обрушились те, кто жаждал его смерти, сеча в тот миг стала великой и страшно бурной.»
संजय उवाच
The verse highlights the moral and psychological reality of war: even recognized signs of valor—war-cries and heroic calls—are drowned in the din, while lethal intent escalates conflict. It implicitly cautions that battlefield ‘glory’ is inseparable from confusion, suffering, and the overpowering momentum of violence.
Sanjaya reports to the King that the fighting has become so loud—arrows flying, bowstrings twanging, banners and troops roaring—that even the warriors’ mutual shouts cannot be clearly heard. At this moment, as fighters press in with the intent to kill the foremost warrior (understood as Bhishma in context), the battle turns extremely fierce and tumultuous.