भीष्मसेनासंनिवेशः — Bhīṣma’s Mobilization, Omens, and the Kaurava Array
केतुराचार्यमुख्यस्य द्रोणस्य धनुषा सह | आचार्यप्रवर द्रोणकी पताकापर कमण्डलुविभूषित सुवर्णमयी वेदी और धनुषके चिह्न बने हुए थे
ketur ācāryamukhyasya droṇasya dhanuṣā saha | ācāryapravara-droṇasya patākāyāṃ kamaṇḍalu-vibhūṣitā suvarṇamayī vedī ca dhanuṣaś-cihnāni ca babhūvuḥ ||
Санджая сказал: На знамени Дроны, первейшего среди учителей, был изображён золотой жертвенник, украшенный камандалу (сосудом для воды), а также знак лука — отмечая его как почитаемого наставника, вступившего на поле брани, не расставаясь с символами учёности и дисциплины. Этот образ подчёркивает нравственное напряжение «Махабхараты»: даже те, кто посвящён наставлению и самообузданию, оказываются втянуты в войну, когда того требуют долг и верность.
संजय उवाच
The verse highlights the ethical complexity of dharma in wartime: Droṇa, an eminent teacher associated with discipline and sacred learning (suggested by the kamaṇḍalu and altar emblem), nevertheless fights as a warrior. It suggests that social roles and personal ideals can be strained by obligations of loyalty and duty, a recurring Mahābhārata theme.
Sañjaya is describing the identifying marks on Droṇa’s battle standard. The banner displays specific emblems—an altar, a kamaṇḍalu, and a bow—so that warriors and listeners can recognize Droṇa’s presence and stature on the battlefield.