Shloka 12
Bhīṣma-nipāta-saṃvāda — Sañjaya’s Report of Bhīṣma’s Fall (भीष्मनिपातसंवादः)
जो शत्रुपक्षकी सेनाओंका निरन्तर उच्छेद करते थे, बाण ही जिनकी दाढ़ें थीं, धनुष ही खुला हुआ मुख था, तलवार ही जिनकी जिह्ला थी, उन भयंकर एवं दुर्धर्ष पुरुषसिंह भीष्मको कुन्तीनन्दन अर्जुनने युद्धमें कैसे मार गिराया? मनस्वी भीष्म इस प्रकार पराजयके योग्य नहीं थे। वे ललज्जाशील और पराजय-शून्य थे ।। उग्रधन्वानमुग्रेषुं वर्तमानं रथोत्तमे । परेषामुत्तमाड्नि प्रचिन्वन्तमथेषुभि:,जो उत्तम रथपर बैठकर भयंकर धनुष और भयानक बाण लिये शत्रुओंके मस्तकोंको सायकोंद्वारा काट-काटकर उनके ढेर लगा रहे थे
dhṛtarāṣṭra uvāca | yo śatrupakṣakī senānāṃ nirantaraṃ ucchedaṃ kurvanti sma, bāṇā eva yasya dāḍhāḥ, dhanuṣy eva vivṛtaṃ mukhaṃ, asiḥ eva yasya jihvā, tān bhīṣaṇān durdharṣān puruṣasiṃhān bhīṣmaṃ kuntīnandana arjunaḥ yuddhe kathaṃ mārayām āsa? manasvī bhīṣma evaṃ parājayāya na yogyāḥ; sa lajjāśīlaḥ parājayaśūnyaś ca || ugradhanvānam ugraṣūṃ vartamānaṃ rathottame | pareṣām uttamāṅgāni pracinvantam ath eṣubhiḥ ||
Дхритараштра сказал: «Как Арджуна, сын Кунти, смог в битве повергнуть Бхишму — грозного, неодолимого льва среди людей, который непрестанно истреблял вражеские рати; чьи стрелы были словно клыки, лук — разверстая пасть, а меч — язык? Высокодуховный Бхишма не был тем, кого можно было бы так одолеть; он был скромен в поведении и не знал поражений. Стоя на превосходной колеснице, с грозным луком и страшными стрелами, он своими древками рассекал головы врагов, складывая их в груды.»
धृतराष्ट उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the fragility of worldly power: even the most formidable warrior, seemingly ‘unconquerable,’ can fall when circumstances, strategy, and dharma’s complex workings converge. It also highlights the ethical tension of war—admiration for valor alongside shock at the downfall of a revered elder.
Dhṛtarāṣṭra, hearing of events on the battlefield, expresses astonishment and disbelief that Arjuna could bring down Bhīṣma. He describes Bhīṣma’s terrifying prowess—cutting down enemies from an excellent chariot with fierce bow and arrows—and insists that such a noble, undefeated warrior seems unfit for defeat.