Previous Verse
Next Verse

Shloka 41

विद्रवद्धिश्व बहुधा बलै राज्ञां समन्‍्ततः । किरीटधारी अर्जुनके बाणोंसे पीड़ित हो रथी अपने ध्वजोंके साथ ही पृथ्वीपर गिर पड़े, घुड़सवार घोड़ोंके साथ ही धराशायी हो गये और हाथियोंसहित हाथीसवार भी ढह गये। अर्जुनकी भुजाओंसे छूटे हुए बाणोंसे एवं अनेक भागोंमें विभक्त होकर चारों ओर भागती हुई राजाओंकी सेनाओंसे वहाँकी सारी पृथ्वी व्याप्त हो रही थी || ३९-४० ई ।। अथ पार्थो महाराज द्रावयित्वा वरूथिनीम्‌

vidravaddhiśva bahudhā balai rājñāṁ samantataḥ | kirīṭadhārī arjunakasya bāṇaiḥ pīḍitā rathinaḥ sva-dhvajaiḥ sahaiva pṛthivīṁ nipetuḥ, aśvārūḍhā aśvaiḥ sahaiva dharāśāyino 'bhavan, gaja-sahitā gajārūḍhā api vyadhvaṁsan | arjunasya bhujābhyāṁ cyutaiḥ śaraiś ca, aneka-bhāgeṣu vibhaktāḥ sarvato dhāvantyaś ca rājñāṁ senāḥ, tatra pṛthivīṁ vyāpṇuvanti sma ||

Санджая сказал: войска царей дрогнули и, со всех сторон, бросились бежать в разные направления. Терзаемые стрелами Арджуны, носящего диадему, колесничие падали на землю вместе со своими знамёнами; всадники валились вместе с конями; и слоновьи воины рушились вместе со слонами. Стрелы, вылетавшие из рук Арджуны, рассекали тела и строй на множество частей; рассеянные царские силы мчались во все стороны, и вся земля там казалась заполненной и покрытой бегством разгромленных.

अथthen
अथ:
TypeIndeclinable
Rootअथ
पार्थःPartha (Arjuna)
पार्थः:
Karta
TypeNoun
Rootपार्थ
FormMasculine, Nominative, Singular
महाराजO great king
महाराज:
TypeNoun
Rootमहाराज
FormMasculine, Vocative, Singular
द्रावयित्वाhaving put to flight
द्रावयित्वा:
TypeVerb
Rootद्रु (द्रवति) / द्रावयति (caus.)
Formक्त्वा (absolutive/gerund), Active, Yes
वरूथिनीम्the army/host
वरूथिनीम्:
Karma
TypeNoun
Rootवरूथिनी
FormFeminine, Accusative, Singular

संजय उवाच

S
Sanjaya
A
Arjuna (Pārtha, kirīṭadhārī)
K
kings (rājānaḥ)
A
armies/forces (balāni, senāḥ)
C
chariot-warriors (rathinaḥ)
B
banners/standards (dhvajāḥ)
H
horsemen (aśvārūḍhāḥ)
H
horses (aśvāḥ)
E
elephant-riders (gajārūḍhāḥ)
E
elephants (gajāḥ)
A
arrows (bāṇāḥ/śarāḥ)
E
earth/ground (pṛthivī, dharā)

Educational Q&A

The verse underscores the battlefield reality of kṣatriya-dharma: decisive action and martial excellence can break an opposing force, yet the narrative also makes visible the grave cost—men, animals, and formations shattered—inviting reflection on the weight of violence even when undertaken as duty.

Sanjaya reports that Arjuna’s arrow-volley causes a widespread rout: chariot-fighters fall with their banners, cavalry collapse with their horses, and elephant-corps go down with their mounts, while the kingly armies scatter in all directions, filling the ground with fleeing troops and the aftermath of battle.