Adhyaya 142

Verse 1

2: बछ। अकाल - कुछ लोग 'ग्रहसूतकयो:” का अर्थ करते हैं "कारागारस्थाशौचवतो” इसके अनुसार जो जेलमें रह आया हो तथा जो जनन-मरण-सम्बन्धी अशौचसे युक्त हो ऐसे लोगोंका दिया हुआ क्षेत्रदान स्वीकार करनेपर तीन रात उपवास करनेसे प्रतिग्रह-दोषसे छुटकारा मिलता है। सप्तत्रिशर्दाधिकशततमोब< ध्याय: दानसे स्वर्गलोकमें जानेवाले राजाओंका वर्णन युधिछिर उवाच दानेन वर्ततेत्याह तपसा चैव भारत । तदेतन्मे मनोदु:खं व्यपोह त्वं पितामह । किंस्वित्‌ पृथिव्यां होतन्मे भवान्‌ शंसितुमरहति,युधिष्ठिरने पूछा--भरतनन्दन! पितामह! आप कहते हैं कि दान और तप दोनोंसे ही मनुष्य स्वर्गमें जाता है, परंतु मेरे मनमें संशयजनित दुःख हो रहा है। आप इसका निवारण कीजिये। इस पृथ्वीपर दान और तपमेंसे कौन-सा साधन श्रेष्ठ है, यह बतानेकी कृपा करें

Юдхиштхира сказал: «О Бхарата, ты провозгласил, что небесного мира достигают и через дарение, и через подвижничество. Но скорбь, рожденная сомнением, тревожит мой ум — развей её, о Дед. На этой земле что поистине выше для меня: милостыня или аскеза? Прошу, скажи».

Verse 2

भीष्म उवाच शृणु यैर्धर्मनिरतैस्तपसा भावितात्मभि: । लोका हासंशयं प्राप्ता दानपुण्यरतैर्नुपै:,भीष्मजीने कहा--युधिष्ठिर! तपस्यासे शुद्ध अन्तः:करणवाले जिन धर्मात्मा राजाओंने दान-पुण्यमें तत्पर रहकर नि:सन्देह बहुत-से उत्तम लोक प्राप्त किये हैं, उनके नाम बता रहा हूँ, सुनो

Бхишма сказал: «Слушай, Юдхиштхира. Цари, преданные дхарме, с душой, очищенной подвижничеством, и усердные в заслуге дарения, без всякого сомнения обрели многие превосходные миры. Я назову их — слушай».

Verse 3

सत्कृतश्न तथा<<त्रेय: शिष्येभ्यो ब्रह्म निर्गुणम्‌ । उपदिश्य तदा राजन्‌ गतो लोकाननुत्तमान्‌,राजन्‌! लोकसम्मानित महर्षि आत्रेय अपने शिष्योंको निर्गुण ब्रह्मका उपदेश देकर उत्तम लोकोंमें गये हैं

Бхишма сказал: «О царь, почитаемый миром великий риши Атрея наставил своих учеников в безатрибутном Брахмане (ниргуна); и, передав это высшее учение, он отошёл в несравненные миры».

Verse 4

शिबिरौशीनर: प्राणान्‌ प्रियस्य तनयस्य च । ब्राह्मणार्थमुपाकृत्य नाकपृष्ठमितो गत:

Бхишма сказал: «Царь Шиби из рода Ушинары ради брахмана отдал свою жизнь — и даже жизнь любимого сына — и затем покинул этот мир, достигнув небесной обители».

Verse 5

उशीनरकुमार शिवि अपने प्यारे पुत्रके प्राणोंको ब्राह्मणके लिये निछावर करके यहाँसे स्वर्गलोकमें चले गये ।। प्रतर्दन: काशिपति: प्रदाय तनयं स्वकम्‌ । ब्राह्मणायातुलां कीर्तिमिह चामुत्र चाश्षुते,काशीके राजा प्रतर्दनने अपने प्यारे पुत्रको ब्राह्मणकी सेवामें अर्पित कर दिया, जिसके कारण उन्हें इस लोकमें अनुपम कीर्ति मिली और परलोकमें भी वे अक्षय आनन्दका उपभोग कर रहे हैं

Бхишма сказал: «Шиби, царевич из рода Ушинары, отдал ради брахмана даже жизнь своего любимого сына и, уйдя отсюда, достиг небес. Так же и Пратардана, владыка Каши, отдал собственного дорогого сына на служение брахману; этим деянием он стяжал в этом мире несравненную славу, а в ином наслаждается неистощимым блаженством».

Verse 6

रन्तिदेवश्व सांकृत्यो वसिष्ठाय महात्मने । अर्घ्य प्रदाय विधिवल्लेभे लोकाननुत्तमान्‌,संकृतिके पुत्र राजा रन्तिदेवने महात्मा वसिष्ठ मुनिको विधिवत्‌ अर्घ्यदान किया, जिससे उन्हें श्रेष्ठ लोकोंकी प्राप्ति हुई

Бхишма сказал: царь Рантидева, сын Санкрити, по всем правилам совершил подношение аргьи — обрядовой воды почтительного приёма — великодушному мудрецу Васиштхе. Совершив это благоговейное гостеприимство согласно обряду, он достиг высочайших, непревзойдённых миров.

Verse 7

दिव्यं शतशलाकं च यज्ञार्थ काउचनं शुभम्‌ | छत्र॑ देवावृधो दत्त्वा ब्राह्मणायास्थितो दिवम्‌,देवावृध नामक राजा यज्ञमें सोनेकी सौ तीलियोंवाले सुन्दर दिव्य छत्रका ब्राह्मणको दान करके स्वर्ग-लोकको प्राप्त हुए हैं

Бхишма сказал: царь Девавриддха, даровав брахману великолепный божественный золотой зонт со ста спицами для жертвенного обряда, достиг небес.

Verse 8

भगवानम्बरीष श्च ब्राह्मणायामितौजसे । प्रदाय सकल राष्ट्र सुरलोकमवाप्तवान्‌,ऐश्वर्यशशाली राजा अम्बरीष अमित तेजस्वी ब्राह्मणको अपना सारा राज्य सौंपकर देवलोकको प्राप्त हुए

Бхишма сказал: славный царь Амбариша, исполненный великого сияния, даровал всё своё царство брахману неизмеримой духовной мощи; совершив это праведное дарение и отрёкшись от власти, он достиг мира богов.

Verse 9

सावित्र: कुण्डलं दिव्यं यानं च जनमेजय: । ब्राह्मणाय च गा दत्त्वा गतो लोकाननुत्तमान्‌,सूर्यपुत्र कर्ण अपना दिव्य कुण्डल देकर तथा महाराजा जनमेजय ब्राह्मणको सवारी और गौ दान करके उत्तम लोकोंमें गये हैं

Бхишма сказал: Савитра, отдав своё божественное ушное украшение, и царь Джанамеджая, пожертвовав брахману повозку и коров, достигли непревзойдённых миров.

Verse 10

वृषादर्भिश्न राजर्षी रत्नानि विविधानि च । रम्यांक्षावसथान्‌ दत्त्वा द्विजेभ्यो दिवमागत:,राजर्षि वृषादर्भिने ब्राह्मणोंको नाना प्रकारके रत्न तथा रमणीय गृह प्रदान करके स्वर्गलोकमें स्थान प्राप्त किया है

Бхишма сказал: царственный мудрец Вришадарбхисна, одарив дважды-рождённых (брахманов) различными драгоценными камнями и прекрасными жилищами, достиг небесного мира.

Verse 11

निमी राष्ट्रं च वैदर्भि: कन्यां दत्त्वा महात्मने । अगस्त्याय गतः स्वर्ग सपुत्रपशुबान्धव:,विदर्भके पुत्र राजा निमि अगस्त्य मुनिको अपनी कन्या और राज्यका दान करके पुत्र, पशु और बान्धवोंसहित स्वर्गलोकमें चले गये

Бхишма сказал: царь Ними из Видарбхи, даровав великодушному мудрецу Агастье и своё царство, и дочь, отошёл на небеса вместе с сыновьями, скотом и родичами.

Verse 12

जामदग्न्यश्न विप्राय भूमिं दत््वा महायशा: । रामो3क्षयांस्तथा लोकान्‌ जगाम मनसो5डघिकान्‌,महायशस्वी जमदग्निनन्दन परशुरामजीने ब्राह्मणको भूमिदान करके उन अक्षय लोकोंको प्राप्त किया है, जिन्हें पानेकी मनमें कल्पना भी नहीं हो सकती

Бхишма сказал: славный Рама, сын Джамадагни (Парашурама), даровав землю брахману, достиг нетленных миров — областей, превосходящих даже то, что ум способен легко вообразить.

Verse 13

अवर्षति च पर्जन्ये सर्वभूतानि देवराट्‌ । वसिष्ठो जीवयामास येन यातो$क्षयां गतिम्‌,एक बार संसारमें वर्षा न होनेपर मुनिवर वसिष्ठजीने समस्त प्राणियोंको जीवन दान दिया था, जिससे उन्हें अक्षय लोकोंकी प्राप्ति हुई

Бхишма сказал: когда дождь не пролился, все живые существа страдали. Тогда великий мудрец Васиштха возвратил им жизнь; этим дарованием жизни он достиг нетленного состояния (мира, не знающего упадка).

Verse 14

रामो दाशरथिश्वैव हुत्वा यज्ञेषु वै वसु । स गतो हाक्षयाँललोकान्‌ यस्य लोके महद्‌ यश:,दशरथनन्दन भगवान्‌ श्रीरामचन्द्रजी यज्ञोंमें प्रचुर धनकी आहुति देकर संसारमें अपने महान्‌ यशकी स्थापना करके अक्षय लोकोंमें चले गये

Бхишма сказал: «Рама, сын Дашаратхи, принося в жертвах обильные богатства как возлияния, утвердил в этом мире великую славу и затем достиг нетленных миров.»

Verse 15

कक्षसेनश्न्‌ राजर्षिवेसिष्ठाय महात्मने । न्यासं यथावत्‌ संन्‍्यस्थ जगाम सुमहायशा:,महायशस्वी राजर्षि कक्षसेन महात्मा वसिष्ठको अपना सर्वस्व समर्पण करके स्वर्गलोकमें गये हैं

Бхишма сказал: прославленный царственный риши Какшасена, надлежащим образом и по установленному порядку вверив великодушному Васиштхе всё, чем владел, отрёкся от своих владений и отошёл в небесный мир — слава его была безмерна.

Verse 16

करन्धमस्य पौत्रस्तु मरुत्तोडविक्षित: सुतः । कन्यामांगिरसे दत्त्वा दिवमाशु जगाम सः:,करन्धमके पौत्र, अविक्षित॒के पुत्र महाराज मरुत्तने अंगिराके पुत्र संवर्तको कन्यादान करके शीघ्र ही स्वर्गलोकमें स्थान प्राप्त कर लिया

Бхишма сказал: «Марутта, внук Карантхамы и сын Авикшита, совершив по дхарме дарование дочери в браке потомку Ангираса, вскоре достиг небес».

Verse 17

ब्रह्मदत्तश्न पाज्चाल्यो राजा धर्मभृतां वर: । निर्धि शड्खमनुज्ञाप्प जगाम परमां गतिम्‌,पाञ्चालदेशके राजा धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ ब्रह्मदत्तने ब्राह्यणको शंखनामक निधि प्रदान करके परम गति प्राप्त कर ली थी

Бхишма сказал: «Царь Брахмадатта из Панчалы, лучший среди хранителей дхармы, даровал брахману сокровище по имени “Шанкха” и этим праведным даром достиг высшего состояния».

Verse 18

राजा मित्रसहश्चैव वसिष्ठाय महात्मने । मदयमन्तीं प्रियां भार्या दत्त्वा च त्रिदिवं गत:,राजा मित्रसह महात्मा वसिष्ठ मुनिको अपनी प्यारी पत्नी मदयन्ती सेवाके लिये देकर स्वर्गलोकमें चले गये

Бхишма сказал: «Царь Митрасаха, отдав свою любимую супругу Мадаянти великодушному мудрецу Васиштхе для служения, затем отправился в небесный мир».

Verse 19

मनो: पुत्रश्न सुद्युम्नो लिखिताय महात्मने । दण्डमुद्धृत्य धर्मेण गतो लोकाननुत्तमान्‌,मनुपुत्र राजा सुद्युम्न महात्मा लिखितको धर्मतः दण्ड देकर परम उत्तम लोकोंमें गये

Бхишма сказал: «Судьюмна, сын Ману и царь, по дхарме подняв данда — жезл наказания, — достиг непревзойдённых миров; и так же великодушный Ликхита — праведным поведением и надлежащим осуществлением власти».

Verse 20

सहस्रचित्यो: राजर्षि: प्राणानिष्टान्‌ महायशा: । ब्राह्मणार्थे परित्यज्य गतो लोकाननुच्तमान्‌

Бхишма сказал: «Славный царственный риши Сахасрачитйа, ради брахмана отказавшись даже от дорогой ему жизни, достиг высочайших миров».

Verse 21

महान्‌ यशस्वी राजर्षि सहस्नचित्य ब्राह्मणके लिये अपने प्यारे प्राणोंकी बलि देकर श्रेष्ठ लोकोंमें गये हैं ।। सर्वकामैश्व सम्पूर्ण दत्त्वा वेश्म हिरण्मयम्‌ । मौद्गल्याय गतः स्वर्ग शतद्युम्नो महीपति:,महाराजा शत्द्युम्नने मौदगल्य नामक ब्राह्मणको समस्त कामनाओंसे परिपूर्ण सुवर्णमय गृह दान देकर स्वर्ग प्राप्त किया है

Бхишма сказал: царь Шатадьюмна, подарив брахману Маудгалье золотой дом, полностью устроенный и снабжённый всеми желанными удобствами, достиг небес. Этот отрывок подчёркивает нравственную силу совершенного, бескорыстного дара—особенно достойным—как царского долга, ведущего к возвышенным мирам.

Verse 22

भ्क्ष्यभोज्यस्य च कृतान्‌ राशय: पर्वतोपमान्‌ | शाण्डिल्याय पुरा दत्त्वा सुमन्युर्दिवमास्थित:

Бхишма сказал: «Суманью, некогда даровав Шандилье огромные груды приготовленной пищи — съестного и варёных блюд, сложенных как горы, — затем достиг небес».

Verse 23

राजा सुमन्युने भक्ष्य, भोज्य पदार्थोंके पर्वत-जैसे कितने ही ढेर लगाकर उन्हें शाण्डिल्यको दान दिया था। जिससे उन्होंने स्वर्गलोकमें स्थान प्राप्त कर लिया ।। नाम्ना च द्युतिमान्‌ नाम शाल्वराजो महाद्युति: । दत्त्वा राज्यमूचीकाय गतो लोकाननुत्तमान्‌,महातेजस्वी शाल्वराज द्युतिमान्‌ महर्षि ऋचीकको राज्य देकर सर्वोत्तम लोकोंमें चले गये

Бхишма сказал: царь Суманью, нагромоздив съестные припасы и яства грудами, подобными горам, раздал их в дар Шандилье; за этот благой дар он обрёл место на небесах. Так же и прославленный царь Шальвы по имени Дьютиман — сияющий и могучий — передал своё царство мудрецу Ричике и отправился в непревзойдённые миры. Отрывок показывает нравственную силу щедрого дара и отречения: отказ от власти ради высшего духовного достижения.

Verse 24

मदिराश्चश्व राजर्षिददत््वा कन्यां सुमध्यमाम्‌ | हिरण्यहस्ताय गतो लोकान्‌ देवैरधिष्ठितान्‌

Бхишма сказал: царственный риши Мадирашва, также выдав стройную станом деву замуж за Хираньяхасту, затем отправился в миры, которыми правят боги, — как знак благого конца, достигаемого праведным даром и должным устроением брачного союза.

Verse 25

राजर्षि मदिराश्व अपनी सुन्दरी कन्या विप्रवर हिरण्यहस्तको देकर देवताओंके लोकमें चले गये ।। लोमपादश्न राजर्षि: शान्तां दत्त्वा सुतां प्रभु: ऋष्यश्‌ज्भाय विपुलै: सर्वे: कामैरयुज्यत,प्रभावशाली राजर्षि लोमपादने मुनिवर ऋष्यशृंगको अपनी शान्ता नामवाली कन्या दान की थी, इससे उनकी सम्पूर्ण कामनाएँ पूर्णरूपसे सफल हुईं

Бхишма сказал: царственный риши Ломапада, властный владыка, выдал свою дочь Шанту замуж за выдающегося брахмана-аскета Ришьяшрингу. Этим праведным деянием — отдав дочь достойному подвижнику — Ломапада соединился с обильным благополучием и исполнил все свои замыслы; так показано, что почитание добродетели и поддержка духовного совершенства приносят и земное благо, и нравственную заслугу.

Verse 26

कौत्साय दत्त्वा कन्यां तु हंसीं नाम यशस्विनीम्‌ | गतो$क्षयानतो लोकानू्‌ राजर्षिश्ष भगीरथ:,राजर्षि भगीरथ अपनी यशस्विनी कन्या हंसीका कौत्स ऋषिको दान करके अक्षय लोकोंमें गये हैं

Бхишма сказал: Царь‑риши Бхагиратха, по дхарме выдав свою славную дочь по имени Хамси (Haṃsī) за мудреца Каутсу (Kautsa), достиг миров нетленных.

Verse 27

दत्त्वा शतसहस्र॑ तु गवां राजा भगीरथ: । सवत्सानां कोहलाय गतो लोकाननुत्तमान्‌,राजा भगीरथने कोहल नामक ब्राह्णको एक लाख सवत्सा गौएँ दान कीं, जिससे उन्हें उत्तम लोकोंकी प्राप्ति हुई

Бхишма сказал: Царь Бхагиратха, даровав брахману Кохале (Kohala) сто тысяч коров — каждая с телёнком, — достиг высочайших миров.

Verse 28

एते चान्ये च बहवो दानेन तपसा च ह । युधिष्ठिर गताः स्वर्ग विवर्तन्ते पुनः पुन:,युधिष्ठिर! ये तथा और भी बहुत-से राजा दान और तपस्याके प्रभावसे बारंबार स्वर्गलोकको जाते और पुनः वहाँसे इस लोकमें लौट आते हैं

Бхишма сказал: «О Юдхиштхира, эти и многие другие цари силой даров и подвижничества достигают небес; но снова и снова возвращаются оттуда в этот мир».

Verse 29

तेषां प्रतिष्ठिता कीर्तियावत्‌ स्थास्यति मेदिनी । गृहस्थैर्दानतपसा यैलोंका वै विनिर्जिता:,जिन गृहस्थोंने दान और तपस्याके बलसे उत्तम लोकोंपर विजय पायी है, उनकी कीर्ति इस लोकमें तबतक प्रतिष्ठित रहेगी, जबतक कि यह पृथ्वी स्थिर रहेगी

Бхишма сказал: Слава тех домохозяев, которые щедростью и обузданной аскезой завоевали для себя высшие миры, будет прочно стоять в этом мире, пока существует земля.

Verse 30

शिष्टानां चरितं होतत्‌ कीर्तितं मे युधिष्ठिर । दानयज्ञप्रजासगैरेते हि दिवमास्थिता:,युधिष्ठिर! यह शिष्ट पुरुषोंका चरित्र बताया गया है। ये सब नरेश दान, यज्ञ और संतानोत्पादन करके स्वर्गमें प्रतिष्ठित हुए हैं

Бхишма сказал: «О Юдхиштхира, так я поведал тебе о поведении людей благовоспитанных и праведных. Воистину, эти цари утвердились на небесах, совершая дары, исполняя жертвоприношения (яджня) и продолжая род, рождая потомство».

Verse 31

दत्त्वा तु सततं ते5स्तु कौरवाणां धुरन्धर | दानयज्ञक्रियायुक्ता बुद्धिर्धमोपचायिनी,कौरवधुरंधर! तुम भी सदा दान करते रहो। तुम्हारी बुद्धि दान और यज्ञकी क्रियामें संलग्न हो धर्मकी उन्नति करती रहे

Бхишма сказал: «О лучший из несущих бремя Кауравов, да будешь ты непрестанно дающим. Пусть разум твой будет всегда обращён к делам дарения и жертвоприношения, неизменно взращивая дхарму».

Verse 32

यत्र ते नृपशार्दूल संदेहो वै भविष्यति । श्वः प्रभाते हि वक्ष्यामि संध्या हि समुपस्थिता,नृपश्रेष्ठी अब तुम्हें जिस विषयमें संदेह होगा, उसे मैं कल सबेरे बताऊँगा; क्योंकि इस समय संध्याकाल उपस्थित है

Бхишма сказал: «О тигр среди царей, что бы ни породило в тебе сомнение, я разъясню тебе это завтра на рассвете; ибо ныне наступили вечерние сумерки».

Verse 136

इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें प्रायक्षित्तविधि नामक एक सौ छत्तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

Так завершается сто тридцать шестая глава, озаглавленная «Порядок искупления (prāyaścitta)», в разделе о дхарме даров (dāna-dharma) «Анушасана-парвы» священной «Махабхараты». Заключительная формула повествования знаменует завершение наставления Бхишмы о том, как проступок может быть этически исправлен посредством предписанных деяний покаяния и очищения.

Verse 137

इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि सप्तत्रिंशदधिकशततमो ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें एक सौ सैंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

Так, в «Шри Махабхарате», в «Анушасана-парве» — а именно в разделе о дхарме дарения (dāna-dharma) — завершается сто тридцать седьмая глава. Заключительная формула отмечает окончание речи и обрамляет учение как часть нравственного наставления Бхишмы о праведной щедрости.