Shloka 7
Yayāti’s Request for Youth: Sons’ Refusals and Pūru’s Acceptance (ययातेः यौवन-विनिमयः)
(क्ुद्धस्य निष्फलान्येव दानयज्ञतपांसि च | तस्मादक्रोधने यज्ञस्तपो दानं महाफलम् ।। न पूतो न तपस्वी च न यज्वा न च कर्मवित् । क्रोधस्य यो वशं गच्छेत् तस्य लोकद्वयं न च ।। पुत्रभृत्यसुहन्मित्रभार्या धर्मश्च सत्यता । तस्यैतान्यपयास्यन्ति क्रोधशीलस्य निश्चितम् ।।) यत् कुमारा: कुमार्यश्न वैरं कुर्युरचेतस: । न तत् प्राज्ञोडनुकुर्वीत न विदुस्ते बलाबलम्,क्रोधीके यज्ञ, दान और तप--सभी निष्फल होते हैं। अतः जो क्रोध नहीं करता, उसी पुरुषके यज्ञ, तप और दान महान् फल देनेवाले होते हैं। जो क्रोधके वशीभूत हो जाता है, वह कभी पवित्र नहीं होता तथा तपस्या भी नहीं कर सकता। उसके द्वारा यज्ञका अनुष्ठान भी सम्भव नहीं है और वह कर्मके रहस्यको भी नहीं जानता। इतना ही नहीं, उसके लोक और परलोक दोनों ही नष्ट हो जाते हैं। जो स्वभावसे ही क्रोधी है, उसके पुत्र, भृत्स, सुहृद्, मित्र, पत्नी, धर्म और सत्य--ये सभी निश्चय ही उसे छोड़कर दूर चले जायँगे। अबोध बालक और बालिकाएँ अज्ञानवश आपसमें जो वैर-विरोध करते हैं, उसका अनुकरण समझदार मनुष्योंको नहीं करना चाहिये; क्योंकि वे नादान बालक दूसरोंके बलाबलको नहीं जानते
śukra uvāca |
kruddhasya niṣphalāny eva dānayajñatapāṃsi ca |
tasmād akrodhane yajñas tapo dānaṃ mahāphalam ||
na pūto na tapasvī ca na yajvā na ca karmavit |
krodhasya yo vaśaṃ gacchet tasya lokadvayaṃ na ca ||
putrabhṛtyasuhṛnmitrabhāryā dharmaś ca satyatā |
tasyaitāny apayāsyanti krodhaśīlasya niścitam ||
yat kumārāḥ kumāryaś ca vairaṃ kuryur acetasaḥ |
na tat prājño 'nukuryīta na vidus te balābalam ||
Шукра сказал: «Для того, кто охвачен гневом, дары, жертвоприношения (яджня) и подвиги аскезы (тапас) становятся бесплодными. Потому для человека, свободного от гнева, жертва, аскеза и милостыня приносят великий плод. Тот, кто подпадает под власть гнева, не очищается и не может быть истинным подвижником; он не способен совершать жертвоприношение как должно и не постигает внутреннего смысла деяния (кармы). Воистину, для него гибнут и этот мир, и мир иной. У того, кто по природе вспыльчив, сыновья, слуги, доброжелатели, друзья, жена, дхарма и правдивость — всё это непременно отступится от него. Вражду, которую по неведению заводят глупые мальчики и девочки, мудрым не следует подражать: эти дети не знают ни силы, ни слабости другого.»
शुक्र उवाच
Educational Q&A
Anger nullifies religious and ethical merit: charity, sacrifice, and austerity become fruitless when performed in wrath. Freedom from anger (akrodha) is presented as the condition that makes dharma-bearing acts truly fruitful, preserving both worldly welfare and the afterlife.
Śukra delivers a didactic warning: he contrasts the angry person—who loses purity, spiritual capacity, social bonds, and both worlds—with the non-angry person whose rites and virtues bear great fruit. He concludes by advising the wise not to imitate childish quarrels, since children act without understanding others’ relative strength.