Shloka 6
Ādi-parva, Adhyāya 73: Devayānī–Śarmiṣṭhā Dispute, Confinement in the Well, and Yayāti’s Rescue
(पिता हि मे प्रभुर्नित्यं दैवतं परमं मतम् । यस्य वा दास्यति पिता स मे भर्ता भविष्यति ।। पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने । पुत्रस्तु स्थविरे भावे न स्त्री स्वातन्त्रयमर्हति ।। अमन्यमाना राजेन्द्र पितरं मे तपस्विनम् । अधर्मेण हि धर्मिषछ्ठ कथं वरमुपास्महे ।। महाराज! पिता ही मेरे प्रभु हैं। उन्हें ही मैं सदा अपना सर्वोत्कृष्ट देवता मानती हूँ। पिताजी मुझे जिसको सौंप देंगे, वही मेरा पति होगा। कुमारावस्थामें पिता, जवानीमें पति और बुढ़ापेमें पुत्र रक्षा करता है। अतः स्त्रीको कभी स्वतन्त्र नहीं रहना चाहिये। धर्मिष्ठ राजेन्द्र! मैं अपने तपस्वी पिताकी अवहेलना करके अधर्मपूर्वक पतिका वरण कैसे कर सकती हूँ? दुष्यन्त उवाच मा मैवं वद सुश्रोणि तपोराशिं दयात्मकम् | दुष्यन्त बोले--सुन्दरी! ऐसा न कहो। तपोराशि महात्मा कण्व बड़े ही दयालु हैं। शकुन्तलोवाच मत्युप्रहरणा विप्रा न विप्रा: शस्त्रपाणय: ।। अनिनिर्दहति तेजोभि: सूर्यो दहति रश्मिभि: । राजा दहति दण्डेन ब्राह्मणो मन्युना दहेत् ।। क्रोधितो मन्युना हन्ति वज़्पाणिरिवासुरान् ।) शकुन्तलाने कहा--राजन! ब्राह्मण क्रोथके द्वारा ही प्रहार करते हैं। वे हाथमें लोहेका हथियार नहीं धारण करते। अग्नि अपने तेजसे, सूर्य अपनी किरणोंसे, राजा दण्डसे और ब्राह्मण क्रोधसे दग्ध करते हैं। कुपित ब्राह्मण अपने क्रोधसे अपराधीको वैसे ही नष्ट कर देता है, जैसे वज्रधारी इन्द्र असुरोंको। दुष्यन्त उवाच इच्छामि त्वां वरारोहे भजमानामनिन्दिते । त्वदर्थ मां स्थितं विद्धि त्वद्गतं हि मनो मम,दुष्यन्त बोले--वरारोहे! तुम्हारा शील और स्वभाव प्रशंसाके योग्य है। मैं चाहता हूँ, तुम मुझे स्वेच्छासे स्वीकार करो। मैं तुम्हारे लिये ही यहाँ ठहरा हूँ। मेरा मन तुममें ही लगा हुआ है
duṣyanta uvāca |
pitā hi me prabhur nityaṃ daivataṃ paramaṃ matam |
yasya vā dāsyati pitā sa me bhartā bhaviṣyati ||
pitā rakṣati kaumāre bhartā rakṣati yauvanae |
putras tu sthavire bhāve na strī svātantryam arhati ||
aman'ya-mānā rājendra pitaraṃ me tapasvinam |
adharmeṇa hi dharmiṣṭha kathaṃ varam upāsmahe ||
duṣyanta uvāca |
mā maivaṃ vada suśroṇi taporāśiṃ dayātmakam |
śakuntalovāca |
manyupraharaṇā viprā na viprāḥ śastrapāṇayaḥ |
agnir nirdahati tejobhiḥ sūryo dahati raśmibhiḥ |
rājā dahati daṇḍena brāhmaṇo manyunā dahet |
krodhito manyunā hanti vajrapāṇir ivāsurān ||
duṣyanta uvāca |
icchāmi tvāṃ varārohe bhajamānām anindite |
tvadarthaṃ māṃ sthitaṃ viddhi tvadgataṃ hi mano mama ||
Шакунтала сказала: «О великий царь! Отец мой — всегда мой владыка; я почитаю его как высшее божество. Кому отец отдаст меня, тот и будет моим супругом. В детстве охраняет отец, в юности — муж, в старости — сын; потому и говорят, что женщине не подобает самостоятельность. О царь, самый праведный, как могу я, пренебрегая моим отцом-аскетом, избрать мужа неправедным деянием?» Душьянта сказал: «Не говори так, прекраснобёдрая. Канва, сокровищница подвижничества, исполнен сострадания». Шакунтала сказала: «О царь! Брахманы поражают гневом; они не держат оружия в руках. Огонь жжёт жаром, солнце — лучами, царь — наказанием, а брахман жжёт яростью. Разгневавшись, он уничтожает виновного своим гневом, как Индра, владыка громовой ваджры, уничтожает асуров». Душьянта сказал: «Я желаю тебя, о стройноногая, безупречная в поведении. Знай: я остался здесь ради тебя; мой ум прикован к тебе одной».
दुष्यन्त उवाच
Educational Q&A
The passage frames marriage and personal choice within the classical dharma model of guardianship: a woman’s major life decisions are presented as properly mediated by father/husband/son, and ethical legitimacy (dharma) is contrasted with acting ‘by adharma.’ It also asserts the moral-spiritual potency of brahmins—whose ‘weapon’ is wrath—alongside the king’s coercive power through daṇḍa.
Śakuntalā resists Duṣyanta’s advances by appealing to duty toward her father/guardian Kaṇva and to the propriety of being given in marriage by him. Duṣyanta reassures her of Kaṇva’s compassion, but Śakuntalā warns that brahmins can punish through anger. Duṣyanta then reiterates his desire and declares his mind fixed on her.