Previous Verse
Next Verse

Shloka 29

Gaṅgādvāra-tīrtha, Ulūpī-saṃvāda, and Arjuna’s Dharma-Deliberation (गङ्गाद्वार-तीर्थम्, उलूपी-संवादः)

(वासुदेवो जगन्नाथश्चिन्तयामास वासवम्‌ | महेन्द्रश्निन्तितो राजन्‌ विश्वकर्माणमादिशत्‌ ।। फिर जगदीश्वर भगवान्‌ वासुदेवने देवराज इन्द्रका चिन्तन किया। राजन्‌! उनके चिन्तन करनेपर इन्द्रदेवने (उनके मनकी बात जानकर) विश्वकर्माको इस प्रकार आज्ञा दी। महेन्द्र वाच विश्वकर्मन्‌ महाप्राज्ञ अद्यप्रभृति तत्‌ पुरम्‌ | इन्द्रप्रस्थमिति ख्यातं दिव्यं रम्यं भविष्यति ।। इन्द्र बोले--विश्वकर्मन्‌! महामते! (आप जाकर खाण्डवप्रस्थ नगरका निर्माण करें।) आजसे वह दिव्य और रमणीय नगर इन्द्रप्रस्थके नामसे विख्यात होगा। वैशग्पायन उवाच महेन्द्रशासनाद्‌ गत्वा विश्वकर्मा तु केशवम्‌ | प्रणम्य प्रणिपातर्ह कि करोमीत्यभाषत ।। वासुदेवस्तु तच्छुत्वा विश्वकर्माणमूचिवान्‌ । वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! महेन्द्रकी आज्ञासे विश्वकर्माने खाण्डवप्रस्थमें जाकर वन्दनीय भगवान्‌ श्रीकृष्णको प्रणाम करके कहा-मैेरे लिये क्या आज्ञा है? उनकी बात सुनकर भगवान्‌ श्रीकृष्णने उनसे कहा। वायुदेव उवाच कुरुष्व कुरुराजाय महेन्द्रपुरसंनिभम्‌ । इन्द्रेण कृतनामानमिन्द्रप्रस्थं महापुरम्‌ ।।) श्रीकृष्ण बोले--विश्वकर्मन्‌! तुम कुरुराज युधिष्ठिरके लिये महेन्द्रपुरीके समान एक महानगरका निर्माण करो। इन्द्रके निश्चय किये हुए नामके अनुसार वह इन्द्रप्रस्थ कहलायेगा। ततः पुण्ये शिवे देशो शान्तिं कृत्वा महारथा: । नगरं मापयामासुर्देपायनपुरोगमा:,तत्पश्चात्‌ पवित्र एवं कल्याणमय प्रदेशमें शान्तिकर्म कराके महारथी पाण्डवोंने वेदव्यासजीको अगुआ बनाकर नगर बसानेके लिये जमीनका नाप करवाया

vāyudeva uvāca |

kurūṣva kururājāya mahendrapurasannibham |

indreṇa kṛtanāmānam indraprasthaṁ mahāpuram ||

Ваюдева сказал: «Построй для царя куру (Юдхиштхиры) великий город, подобный небесной столице Махендры. Пусть этот обширный град носит имя, утверждённое Индрой, — Индрапрастха». Затем, в благом и священном краю, великие колесничие совершили умиротворяющие обряды и, поставив во главе Вьясу, велели отмерить землю для основания города.

वासुदेवःVasudeva (Krishna)
वासुदेवः:
Karta
TypeNoun
Rootवासुदेव
FormMasculine, Nominative, Singular
जगन्नाथःLord of the world
जगन्नाथः:
Karta
TypeNoun
Rootजगन्नाथ
FormMasculine, Nominative, Singular
चिन्तयामासthought/meditated upon
चिन्तयामास:
TypeVerb
Rootचिन्त्
FormPeriphrastic Perfect (Liṭ), Third, Singular
वासवम्Vāsava (Indra)
वासवम्:
Karma
TypeNoun
Rootवासव
FormMasculine, Accusative, Singular
महेन्द्रःMahendra (Indra)
महेन्द्रः:
Karta
TypeNoun
Rootमहेन्द्र
FormMasculine, Nominative, Singular
चिन्तितःbeing thought of (remembered)
चिन्तितः:
TypeVerb
Rootचिन्त्
FormMasculine, Nominative, Singular, Past Passive Participle (kta)
राजन्O king
राजन्:
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Vocative, Singular
विश्वकर्माणम्Viśvakarman
विश्वकर्माणम्:
Karma
TypeNoun
Rootविश्वकर्मन्
FormMasculine, Accusative, Singular
आदिशत्commanded/ordered
आदिशत्:
TypeVerb
Rootआ√दिश्
FormImperfect (Laṅ), Third, Singular
महेन्द्रःMahendra (Indra)
महेन्द्रः:
Karta
TypeNoun
Rootमहेन्द्र
FormMasculine, Nominative, Singular
उवाचsaid
उवाच:
TypeVerb
Rootवच्
FormPerfect (Liṭ), Third, Singular
विश्वकर्मन्O Viśvakarman
विश्वकर्मन्:
TypeNoun
Rootविश्वकर्मन्
FormMasculine, Vocative, Singular
महाप्राज्ञO very wise one
महाप्राज्ञ:
TypeAdjective
Rootमहाप्राज्ञ
FormMasculine, Vocative, Singular
अद्यtoday
अद्य:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootअद्य
प्रभृतिfrom (this time) onward
प्रभृति:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootप्रभृति
तत्that
तत्:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormNeuter, Nominative, Singular
पुरम्city
पुरम्:
Karta
TypeNoun
Rootपुर
FormNeuter, Nominative, Singular
इन्द्रप्रस्थम्Indraprastha
इन्द्रप्रस्थम्:
Karta
TypeNoun
Rootइन्द्रप्रस्थ
FormNeuter, Nominative, Singular
इतिthus/so (quotative)
इति:
TypeIndeclinable
Rootइति
ख्यातम्known/called
ख्यातम्:
TypeVerb
Rootख्या
FormNeuter, Nominative, Singular, Past Passive Participle (kta)
दिव्यम्divine
दिव्यम्:
TypeAdjective
Rootदिव्य
FormNeuter, Nominative, Singular
रम्यम्delightful/beautiful
रम्यम्:
TypeAdjective
Rootरम्य
FormNeuter, Nominative, Singular
भविष्यतिwill be
भविष्यति:
TypeVerb
Rootभू
FormSimple Future (Luṭ), Third, Singular

वायुदेव उवाच

V
Vāyudeva (Vāyu)
V
Vāsudeva (Kṛṣṇa) (context)
V
Viśvakarmā (context)
I
Indra/Mahendra (context)
K
Kuru king (Yudhiṣṭhira) (implied by context)
I
Indraprastha
M
Mahendra’s city (Amarāvatī) (implied)