Shloka 49
कल्माषपाद-शाप-कारणम्
Cause of Kalmāṣapāda’s Niyoga under a Curse
गन्धर्व उवाच एवमासीन्महाभागा तपती नाम पौर्विकी । तव वैवस्वती पार्थ तापत्यस्त्वं यया मत:,गन्धर्व कहता है--कुन्तीनन्दन! इस प्रकार भगवान् सूर्यकी पुत्री महाभागा तपती आपके पूर्वपुरुष संवरणकी पत्नी हुई थी, जिससे मैंने आपको तपतीनन्दन माना है
Gandharva uvāca: evam āsīn mahābhāgā Tapatī nāma paurvikī | tava Vaivasvatī Pārtha Tāpatiḥ tvaṃ yayā mataḥ ||
Гандхарва сказал: «Так оно и было: славная дева по имени Тапати (Tapatī), из древнего рода, стала супругой твоего предка Самвараны (Saṃvaraṇa). Она была дочерью Вивасвана (Vivasvān), Солнца. Потому, о сын Притхи (Pṛthā), тебя считают “Тапатьей” (Tāpatya) — потомком Тапати».
गन्धर्व उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the ethical weight of lineage in epic culture: one’s identity is tied to ancestral alliances and remembered marriages, and honorific epithets (like ‘Tāpatya’) preserve that moral and historical continuity.
A Gandharva explains why Arjuna is addressed as ‘Tāpatya’: Arjuna belongs to the line of Saṃvaraṇa, who married Tapatī, the Sun’s daughter; hence Arjuna is counted among Tapatī’s descendants.