Shloka 73
श्रीनगर-त्रिपुरा-सप्तकक्षा-पालकदेवताप्रकाशनम्
Revelation of the Guardian Deities of Śrīnagara-Tripurā’s Seven Enclosures
Devanagari script
तेन सत्त्वेन कल्पान्ते त्रैलोक्यं सचराचरम् / परागमयतां नीत्वा विनोदयति तत्क्षणात्
Transliteration
tena sattvena kalpānte trailokyaṃ sacarācaram / parāgamayatāṃ nītvā vinodayati tatkṣaṇāt
Translation
Силою того саттвы, в конце кальпы, он обращает три мира со всем движущимся и неподвижным в тончайшую пыль и в тот же миг их рассеивает.
Word by Word
तेनby him/thereby
तेन:
Karana (करण/Instrument)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम/प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन; सर्वनाम
सत्त्वेनby (that) power/essence
सत्त्वेन:
Karana (करण/Instrument)
TypeNoun
Rootसत्त्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
कल्प-अन्तेat the end of the kalpa
कल्प-अन्ते:
Adhikarana (अधिकरण/Time-location)
TypeNoun
Rootकल्प (प्रातिपदिक) + अन्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; तत्पुरुषः—‘कल्पस्य अन्ते’ (at the end of an aeon)
त्रै-लोक्यम्the three worlds
त्रै-लोक्यम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootत्रि (संख्या/प्रातिपदिक) + लोक्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; द्विगुसमासः—‘त्रयाणां लोकानां समाहारः’ (the three worlds collectively)
स-चर-अचरम्including moving and unmoving beings
स-चर-अचरम्:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootस (अव्यय/उपसर्गसदृश) + चर (प्रातिपदिक) + अचर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; द्वन्द्वसमासः (इतरेतर)—‘चरं च अचरं च’ with ‘स-’ = ‘including’; ‘त्रैलोक्यम्’ इति विशेषणम्
पराग-मयताम्into a pollen/dust-like state
पराग-मयताम्:
Karma (कर्म/Object complement)
TypeNoun
Rootपराग (प्रातिपदिक) + मयता (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः—‘परागस्य मयता’ (state of being pollen/dust-like)
नीत्वाhaving reduced/made (it)
नीत्वा:
Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया/Gerund)
TypeVerb
Rootनी (धातु) → नीत्वा (क्त्वान्त)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund/absolutive); अर्थः—‘नीत्वा’ (having led/made)
विनोदयतिdispels/amuses (removes distress)
विनोदयति:
Kriya (क्रिया/Action)
TypeVerb
Rootवि + नुद् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), परस्मैपद; प्रथमपुरुष, एकवचन
तत्-क्षणात्instantly
तत्-क्षणात्:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण/Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootतत् (सर्वनाम/प्रातिपदिक) + क्षण (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभावसमास; पञ्चमी-प्रयोगार्थे अव्ययवत्—‘तस्मिन् क्षणे एव/तत्क्षणात्’ (immediately, from that very moment)