Shloka 9
भण्डपुत्रशोकः (Bhaṇḍa’s Lament for His Sons) — Lalitopākhyāna Episode
Devanagari script
हा हतो ऽस्मि विपन्नो ऽस्मि मन्दभाग्यो ऽस्मि पुत्रकाः / इति शोकात्स पर्यस्यन्प्रलपन्मुक्तमूर्धजः / मूर्च्छया लुप्तहृदयो निष्पपात नुपासनात्
Transliteration
hā hato 'smi vipanno 'smi mandabhāgyo 'smi putrakāḥ / iti śokātsa paryasyanpralapanmuktamūrdhajaḥ / mūrcchayā luptahṛdayo niṣpapāta nupāsanāt
Translation
«О, я убит, я разорён, я несчастлив, о сыновья!» — так, сокрушённый горем, он метался и причитал, с распущенными волосами. Затем, в обмороке, с сердцем будто исчезнувшим, он рухнул со своего сиденья.
Word by Word
हाalas!
हा:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeIndeclinable
Rootहा (अव्यय)
Formअव्यय; विस्मय/शोक-उद्गार (interjection)
हतःstruck down / ruined
हतः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootहत (कृदन्त-प्रातिपदिक; √हन् (धातु) + क्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त; 'अहम्' इत्यस्य विशेषणम्
अस्मिam
अस्मि:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√अस् (धातु)
Formलट् (Present), उत्तमपुरुष (1st person), एकवचन; परस्मैपद
विपन्नःfallen into calamity
विपन्नः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootविपन्न (कृदन्त-प्रातिपदिक; √पद्/√पद्? (धातु) + क्त; अर्थे 'विपद्')
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त; 'अहम्' इत्यस्य विशेषणम्
अस्मिam
अस्मि:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√अस् (धातु)
Formलट्, उत्तमपुरुष, एकवचन
मन्दभाग्यःill-fated / unfortunate
मन्दभाग्यः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootमन्द + भाग्य (प्रातिपदिके; समास)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मधारयः (मन्दं भाग्यं यस्य/मन्दं भाग्यम्)
अस्मिam
अस्मि:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√अस् (धातु)
Formलट्, उत्तमपुरुष, एकवचन
पुत्रकाःO sons! / dear sons!
पुत्रकाः:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootपुत्रक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative/सम्बोधन), बहुवचन; स्नेहार्थक-प्रत्यय (diminutive/affectionate)
इतिthus
इति:
Prakāra (प्रकार)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; वाक्य-समाप्ति/उद्धरणसूचक (quotative particle)
शोकात्from grief / due to grief
शोकात्:
Hetu (हेतु)
TypeNoun
Rootशोक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी (Ablative/पञ्चमी), एकवचन
सःhe
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम
पर्यस्यन्tossing about / writhing
पर्यस्यन्:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√अस् (धातु) with prefix परि-? (here: √अस्/√स्यन्द?; lexical: पर्यस् = to toss/throw about)
Formवर्तमान-कृदन्त (present participle/शतृ), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्रियाविशेषण-भावे (while tossing about)
प्रलपन्lamenting / babbling
प्रलपन्:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र + √लप् (धातु)
Formवर्तमान-कृदन्त (present participle/शतृ), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सहक्रिया (while lamenting)
मुक्तमूर्धजःwith loosened hair
मुक्तमूर्धजः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootमुक्त + मूर्धज (प्रातिपदिके; समास)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मधारयः (मुक्ताः मूर्धजाः यस्य/मुक्तमूर्धजः)
मूर्च्छयाby fainting / due to swoon
मूर्च्छया:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootमूर्च्छा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया (Instrumental), एकवचन
लुप्तहृदयःone whose heart/senses were lost
लुप्तहृदयः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootलुप्त + हृदय (प्रातिपदिके; समास)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मधारयः (लुप्तं हृदयं यस्य/लुप्तहृदयः)
निष्पपातfell down
निष्पपात:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootनि + √पत् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect/लिट्), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद
नुindeed / then
नु:
Nipāta (निपात)
TypeIndeclinable
Rootनु (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (particle; emphasis)
उपासनात्from the seat
उपासनात्:
Apādāna (अपादान)
TypeNoun
Rootउपासन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), पञ्चमी (Ablative), एकवचन