Valmiki Ramayana 2.56.3 — Ayodhya Kanda, Sarga 56, Shloka 3

चित्रकूटगमनम् तथा पर्णशालाप्रवेशः

Arrival at Chitrakuta and Establishing the Leaf-Hut

Devanagari script

स सुप्तस्समये भ्रात्रा लक्ष्मणः प्रतिबोधितः।जहौ निद्रां च तन्द्रीं च प्रसक्तं च पथि श्रमम्।।।।

Transliteration

sa suptaḥ samaye bhrātrā lakṣmaṇaḥ pratibodhitaḥ | jahau nidrāṃ ca tandrīṃ ca prasaktaṃ ca pathi śramam ||

Translation

Despertado no tempo devido por seu irmão, Lakṣmaṇa afastou o sono e a sonolência, e também o cansaço da jornada que lhe pesava no caminho.

Word by Word

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम

• सुप्तः: asleep
• सुप्तः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्वप् (धातु)
• Form: क्त (PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम् (of लक्ष्मणः)

• समये: at the proper time
• समये: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: समय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण), एकवचन

• भ्रात्रा: by (his) brother
• भ्रात्रा: Karaṇa (करण)
• Type: Noun
• Root: भ्रातृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (करण), एकवचन

• लक्ष्मणः: Lakshmana
• लक्ष्मणः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• प्रतिबोधितः: awakened
• प्रतिबोधितः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्रति-बुध् (धातु)
• Form: क्त (PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम् (of लक्ष्मणः)

• जहौ: cast off; abandoned
• जहौ: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: हा (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• निद्राम्: sleep
• निद्राम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: निद्रा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction: and)

• तन्द्रीम्: drowsiness
• तन्द्रीम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तन्द्री (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय

• प्रसक्तम्: clinging; attached
• प्रसक्तम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्र-सञ्ज् (धातु)
• Form: क्त (PPP) used adjectivally, नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (of श्रमम्)

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय

• पथि: on the road; during the journey
• पथि: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पथिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण), एकवचन

• श्रमम्: fatigue
• श्रमम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: श्रम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन

Context

Awakened by his brother in time, Lakshmana shook off his sleep, his drowsiness and his fatigue due to journey.

Characters & Entities

• Rāma (implied as brother who wakes him)
• Lakṣmaṇa

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is alertness in responsibility: one overcomes personal fatigue to be available for rightful work and service.

What is the narrative situation?

At daybreak/at the needed time, Lakṣmaṇa is awakened and immediately regains readiness despite exhaustion from travel.

Which character virtue is emphasized?

Lakṣmaṇa’s promptness and resilience—he prioritizes duty over comfort.