Previous Verse

Shloka 50

मायामृगदर्शनम्

The Vision of the Illusory Deer

प्रदक्षिणेनातिबलेन पक्षिणा जटायुषा बुद्धिमता च लक्ष्मण।भवाप्रमत्तः परिगृह्य मैथिलीं प्रतिक्षणं सर्वत एव शङ्कितः।।।।

pradakṣiṇenātibalena pakṣiṇā jaṭāyuṣā buddhimatā ca lakṣmaṇa | bhavāpramattaḥ parigṛhya maithilīṃ pratikṣaṇaṃ sarvata eva śaṅkitaḥ ||

Ó Lakṣmaṇa, guarda Maithilī sem negligência—suspeitando do perigo a cada instante, de todos os lados—e conta também com Jaṭāyu, a ave poderosa e sábia que vigia em suas rondas.

प्रदक्षिणेनmoving to the right/auspiciously circling
प्रदक्षिणेन:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्रदक्षिण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; विशेषणम् (qualifies 'पक्षिणा')
अतिबलेनvery strong
अतिबलेन:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootअतिबल (प्रातिपदिक: अति + बल)
Formतत्पुरुष-समास; पुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; विशेषणम् (qualifies 'पक्षिणा')
पक्षिणाby/with the bird
पक्षिणा:
Sahakāraka (सहकारक)
TypeNoun
Rootपक्षिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
जटायुषाwith Jaṭāyu
जटायुषा:
Sahakāraka (सहकारक)
TypeNoun
Rootजटायु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; अपादान/सह-भावे साधनम्
बुद्धिमताwise
बुद्धिमता:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootबुद्धिमत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; विशेषणम् (qualifies 'पक्षिणा/जटायुषा')
and
:
Avyaya (अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय
लक्ष्मणO Lakṣmaṇa
लक्ष्मण:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootलक्ष्मण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन
भवbe
भव:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलोट्-लकार (Imperative), परस्मैपद, मध्यम-पुरुष, एकवचन
अप्रमत्तःvigilant
अप्रमत्तः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootअप्रमत्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विधेय-विशेषणम् (predicate with 'भव')
परिगृह्यhaving taken charge of/guarding
परिगृह्य:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकाल-क्रिया)
TypeIndeclinable
Rootग्रह् (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययीभाव (gerund), उपसर्ग: परि-
मैथिलीम्Maithilī (Sītā)
मैथिलीम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootमैथिली (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
प्रतिक्षणम्every moment
प्रतिक्षणम्:
Avyaya (अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootप्रतिक्षण (प्रातिपदिक: प्रति + क्षण)
Formअव्ययीभाव-समासवत् क्रियाविशेषण (adverb): 'every moment'
सर्वतःfrom all directions
सर्वतः:
Avyaya (अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootसर्वतः (अव्यय)
Formदिक्/परिमाणवाचक-अव्यय (from all sides)
एवindeed
एव:
Avyaya (अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootएव (निपात)
Formअवधारण-निपात (emphatic: indeed/only)
शङ्कितःapprehensive/suspicious
शङ्कितः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootशङ्क् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विधेय-विशेषणम् (predicate: 'being suspicious')

O Lakshmana, be vigilant in guarding Sita, suspecting danger every moment from all directions. Take the help of Jatayu, the mighty and wise bird who will be on his rounds.ityāṣē śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīya ādikāvyē araṇyakāṇḍē tricatvāriṅśassargaḥ৷৷Thus ends the fortythird sarga in Aranyakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.

L
Lakṣmaṇa
M
Maithilī (Sītā)
J
Jaṭāyu

FAQs

Dharma in protection requires continuous vigilance and prudent cooperation—anticipating threats and accepting help from capable allies.

As Rāma departs after the deer, he intensifies his instructions: Lakṣmaṇa must guard Sītā constantly, aided by Jaṭāyu’s watch.

Prudence (śaṅkā with discernment) and steadfast duty: being alert ‘every moment’ is presented as the protector’s virtue.