Previous Verse
Next Verse

Shloka 66

Cosmic Time, Cycles of Creation and Dissolution, and the Varāha Uplift of Earth

तमप्यसाधकं मत्वा ध्यायतोन्यस्ततोभवत् । ऊर्द्ध्वस्रोतस्तृतीयस्तु सात्विकोर्ध्वमवर्तत

tamapyasādhakaṃ matvā dhyāyatonyastatobhavat | ūrddhvasrotastṛtīyastu sātvikordhvamavartata

Considerando até mesmo esse estado como incapaz de conduzir à realização, daquele que meditava surgiu então outra condição. A terceira, chamada de ‘corrente ascendente’, era de natureza sāttvika e movia-se para o alto.

तम्that (one)
तम्:
Karman (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन; सर्वनाम
अपिalso, even
अपि:
Sambandha-bodhaka (Particle)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (particle: also/even)
असाधकम्ineffective, not accomplishing
असाधकम्:
Visheshana (Adjective/विशेषण)
TypeAdjective
Rootअ + साधक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण; नञ्-युक्त
मत्वाhaving considered
मत्वा:
Purvakala-kriya (Prior action)
TypeIndeclinable
Rootमन् (धातु) + त्वा (क्त्वा)
Formक्त्वान्त अव्यय (gerund/absolutive): having thought/considered
ध्यायतःyou meditate
ध्यायतः:
Kriya (Verb/क्रिया)
TypeVerb
Rootध्यै (धातु)
Formलट् (Present), मध्यमपुरुष (2nd), एकवचन; परस्मैपद; (पाठभेद: ध्यायतः इति आज्ञार्थ/विध्यर्थ प्रयोगः)
अन्यःanother (one)
अन्यः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootअन्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
ततःthen, thereafter
ततः:
Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण (thereupon/then)
अभवत्became, arose
अभवत्:
Kriya (Verb/क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलङ् (Imperfect/Past), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन
ऊर्द्ध्व-स्रोतःthe upward current
ऊर्द्ध्व-स्रोतः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootऊर्द्ध्व (प्रातिपदिक) + स्रोतस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समास: ऊर्द्ध्वं स्रोतः यस्य/यत्
तृतीयःthird
तृतीयः:
Visheshana (Adjective/विशेषण)
TypeAdjective
Rootतृतीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; क्रमवाचक विशेषण
तुbut/indeed
तु:
Sambandha-bodhaka (Particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; विशेष/विरोध (particle)
सात्विकःsattvic
सात्विकः:
Visheshana (Adjective/विशेषण)
TypeAdjective
Rootसात्विक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण
ऊर्द्धम्upwards
ऊर्द्धम्:
Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootऊर्द्धम् (अव्यय)
Formअव्यय; दिशावाचक क्रियाविशेषण (upwards)
अवर्ततturned/moved
अवर्तत:
Kriya (Verb/क्रिया)
TypeVerb
Rootवृत् (धातु)
Formलङ् (Imperfect/Past), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; आत्मनेपद

Unspecified (narrative voice within Sṛṣṭikhaṇḍa context)

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Sandhi Resolution Notes: तम्+अपि→तमपि; अपि+असाधकम्→अप्यसाधकम्; ध्यायतः+अन्यः→ध्यायतोन्यः; ततः+अभवत्→ततोभवत्; ऊर्द्ध्वस्रोतः+तृतीयः→ऊर्द्ध्वस्रोतस्तृतीयः; तृतीयः+तु→तृतीयस्तु; सात्विकः+ऊर्द्धम्→सात्विकोर्ध्वम्

FAQs

It literally means “upward-flowing current/stream,” indicating a movement or tendency that ascends—here associated with a sāttvika (pure, luminous) condition.

The verse explicitly labels the third arising condition as sāttvika and describes its upward movement, aligning spiritual ascent and refinement with sattva.

It suggests discernment in practice: if a state or approach does not lead to attainment (sādhana’s goal), one should move beyond it toward a higher, more sattva-oriented trajectory.