Previous Verse
Next Verse

Shloka 9

आचार्य-क्षमा, देśa–kāla-नīti, तथा भेद-दोषः

Teacher-Reconciliation, Timing-Policy, and the Fault of Factionalism

(शशाड्करूपं बीभत्सु: प्राध्यापयदरिंदम: । शड्खशब्दो<स्य सोउत्यर्थ श्रूयते कालमेघवत्‌ ।। तस्य शंखस्य शब्देन धनुषो निस्वनेन च । वानरस्य च नादेन रथनेमिस्वनेन च ।। जड़मस्य भयं घोरमकरोत्‌ पाकशासनि: ।) शत्रुदमन अर्जुनने जो महान्‌ शंख फूँका था, वह चन्द्रमाके समान परम उज्ज्वल जान पड़ता था। उस शंखका जोर-जोरसे होनेवाला शब्द वर्षाकालके मेघकी गर्जनाके समान सुनायी देता था। शंखकी ध्वनि, धनुषकी टंकार, वानरकी गर्जना तथा रथके पहियोंकी घर्घराहटसे इन्द्रपुत्र अर्जुनने समस्त जंगम प्राणियोंके मनमें घोर भयका संचार कर दिया। ततस्ते जवना धुर्या जानुभ्यामगमन्महीम्‌ । उत्तरश्नापि संत्रस्तो रथोपस्थ उपाविशत्‌,उस शंखध्वनिसे घबराकर रथके वेगशाली घोड़ोंने भी धरतीपर घुटने टेक दिये और उत्तर भी अत्यन्त भयभीत हो रथके ऊपरी भागमें जहाँ रथीका स्थान है, आ बैठा

vaiśampāyana uvāca |

śaśāṅkarūpaṃ bībhatsuḥ prādhmāpayad arindamaḥ |

śaṅkhaśabdo 'sya sautyarthaṃ śrūyate kālameghavat ||

tasya śaṅkhasya śabdena dhanuṣo nisvanena ca |

vānarasya ca nādena rathanemisvanena ca ||

jaṅgamasyāpi bhayaṃ ghoram akarot pākaśāsaniḥ |

tatas te javanā dhuryā jānubhyām agaman mahīm |

uttaraś cāpi saṃtrasto rathopastha upāviśat ||

Disse Vaiśampāyana: Arjuna, o subjugador de inimigos, soprou sua grande concha, brilhante como a lua. Seu bramido, lançado com força, soava como o trovão das nuvens da estação das chuvas. Com o clamor da concha, o estalo do arco, o rugido do emblema do macaco no estandarte (Hanumān) e o estrondo das rodas do carro, o filho de Indra espalhou um pavor terrível no coração de todos os seres que se movem. Então até os velozes cavalos atrelados ao jugo ajoelharam-se na terra; e Uttara, abalado de medo, sentou-se, prostrado, no assento elevado do carro.

शशाङ्करूपम्moon-like in form/appearance
शशाङ्करूपम्:
Karma
TypeAdjective
Rootशशाङ्क-रूप
FormNeuter, Accusative, Singular
बीभत्सुःBhībhatsu (Arjuna)
बीभत्सुः:
Karta
TypeNoun
Rootबीभत्सु
FormMasculine, Nominative, Singular
प्राध्यापयत्caused to resound / blew (the conch)
प्राध्यापयत्:
TypeVerb
Rootप्र-आ-ध्या-पय्
FormImperfect, 3, Singular, Parasmaipada
अरिंदमःenemy-subduer (epithet)
अरिंदमः:
Karta
TypeNoun
Rootअरि-दम
FormMasculine, Nominative, Singular
शङ्खशब्दःthe sound of the conch
शङ्खशब्दः:
Karta
TypeNoun
Rootशङ्ख-शब्द
FormMasculine, Nominative, Singular
अस्यof him / his
अस्य:
Adhikarana
TypePronoun
Rootइदम्
FormMasculine/Neuter, Genitive, Singular
सःthat / he
सः:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
उत्त्यर्थम्very loudly / exceedingly
उत्त्यर्थम्:
TypeIndeclinable
Rootउत्त्यर्थ (अव्यय)
श्रूयतेis heard
श्रूयते:
TypeVerb
Rootश्रु
FormPresent, 3, Singular, Atmanepada
कालमेघवत्like a rainy-season cloud
कालमेघवत्:
TypeIndeclinable
Rootकाल-मेघ + वत्
तस्यof that / of it
तस्य:
Adhikarana
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine/Neuter, Genitive, Singular
शङ्खस्यof the conch
शङ्खस्य:
Adhikarana
TypeNoun
Rootशङ्ख
FormMasculine, Genitive, Singular
शब्देनby/with the sound
शब्देन:
Karana
TypeNoun
Rootशब्द
FormMasculine, Instrumental, Singular
धनुषःof the bow
धनुषः:
Adhikarana
TypeNoun
Rootधनुस्
FormNeuter, Genitive, Singular
निस्वनेनby/with the twang/resonance
निस्वनेन:
Karana
TypeNoun
Rootनिस्वन
FormMasculine, Instrumental, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
वानरस्यof the monkey (on the banner)
वानरस्य:
Adhikarana
TypeNoun
Rootवानर
FormMasculine, Genitive, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
नादेनby/with the roar
नादेन:
Karana
TypeNoun
Rootनाद
FormMasculine, Instrumental, Singular
रथनेमिस्वनेनby the sound of the chariot-wheels
रथनेमिस्वनेन:
Karana
TypeNoun
Rootरथ-नेमि-स्वन
FormMasculine, Instrumental, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
जङ्गमस्यof moving beings
जङ्गमस्य:
Adhikarana
TypeNoun
Rootजङ्गम
FormMasculine/Neuter, Genitive, Singular
भयम्fear
भयम्:
Karma
TypeNoun
Rootभय
FormNeuter, Accusative, Singular
घोरम्terrible
घोरम्:
Karma
TypeAdjective
Rootघोर
FormNeuter, Accusative, Singular
अकरोत्made / caused
अकरोत्:
TypeVerb
Rootकृ
FormImperfect, 3, Singular, Parasmaipada
पाकशासनिःson of Indra (Arjuna)
पाकशासनिः:
Karta
TypeNoun
Rootपाक-शासनि
FormMasculine, Nominative, Singular
ततःthen / thereafter
ततः:
TypeIndeclinable
Rootततः
तेthey (those)
ते:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Plural
जवनाःswift
जवनाः:
Karta
TypeAdjective
Rootजवन
FormMasculine, Nominative, Plural
धुर्याःyoked (draught) horses
धुर्याः:
Karta
TypeNoun
Rootधुर्य
FormMasculine, Nominative, Plural
जानुभ्याम्with (their) knees
जानुभ्याम्:
Karana
TypeNoun
Rootजानु
FormNeuter, Instrumental, Dual
अगमन्went / came (down)
अगमन्:
TypeVerb
Rootगम्
FormImperfect, 3, Plural, Parasmaipada
महीम्the earth/ground
महीम्:
Karma
TypeNoun
Rootमही
FormFeminine, Accusative, Singular
उत्तरःUttara (the prince)
उत्तरः:
Karta
TypeNoun
Rootउत्तर
FormMasculine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
अपिalso
अपि:
TypeIndeclinable
Rootअपि
सन्त्रस्तःterrified
सन्त्रस्तः:
Karta
TypeAdjective
Rootसम्-त्रस् (सन्त्रस्त)
FormMasculine, Nominative, Singular, Past passive participle
रथोपस्थेon the chariot-seat/platform
रथोपस्थे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootरथ-उपस्थ
FormMasculine/Neuter, Locative, Singular
उपाविशत्sat down
उपाविशत्:
TypeVerb
Rootउप-आ-विश्
FormImperfect, 3, Singular, Parasmaipada

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
A
Arjuna (Bībhatsu, Arindama, Pākaśāsaniḥ/Indra’s son)
U
Uttara
I
Indra (implied via epithet)
C
conch (śaṅkha)
B
bow (dhanuṣ)
M
monkey emblem/standard (vānaradhvaja; Hanumān implied)
C
chariot (ratha)
C
chariot wheels (nemi)
H
horses