Shloka 7
ऋतुपर्णस्य विदर्भयात्रा-निश्चयः तथा बाहुकस्य हयपरिक्षा (Ṛtuparṇa’s resolve to go to Vidarbha and Bāhuka’s examination of horses)
चिह्नभूतो विभूत्यर्थमयं धात्रा विनिर्मित: । प्रतिपत्कलुषस्येन्दोलेंखा नातिविराजते,विधाताके द्वारा निर्मित यह चिह्न इसके भावी ऐश्वर्यका सूचक है। इस समय यह प्रतिपदाकी मलिन चन्द्रकलाके समान अधिक शोभा नहीं पा रही है। इसका सुवर्ण-जैसा सुन्दर शरीर मैलसे व्याप्त और संस्कारशून्य (मार्जन आदिसे रहित) होनेपर भी स्पष्ट रूपसे उद्धासित हो रहा है। इसका रूप-सौन्दर्य नष्ट नहीं हुआ है। जैसे छिपी हुई आग अपनी गरमीसे पहचान ली जाती है, उसी प्रकार यद्यपि देवी दमयन्ती मलिन शरीरसे युक्त है तो भी इस ललाटवर्ती तिलके चिह्नसे ही मैंने इसे पहचान लिया है
yudhiṣṭhira uvāca |
cihnabhūto vibhūtyartham ayaṃ dhātrā vinirmitaḥ |
pratipat-kaluṣasyendolekhā nātivirājate ||
Yudhiṣṭhira disse: “Esta marca foi moldada pelo Criador como sinal de prosperidade futura. Contudo, no presente ela não brilha muito—como o crescente pálido e manchado do primeiro dia lunar. Ainda assim, mesmo quando o corpo está sujo e sem adorno, um fulgor inato pode permanecer evidente; a beleza não é verdadeiramente destruída. Assim como o fogo oculto se reconhece pelo calor, do mesmo modo, embora Damayantī esteja coberta de sujeira, eu a reconheci por esta marca na testa.”
युदेव उवाच
Educational Q&A
True identity and worth are not erased by external hardship. A divinely-ordained sign (cihna) and an inner radiance can persist even when outward appearance is degraded, urging discernment and compassion rather than judgment by surface conditions.
In the Nala–Damayantī episode within Vana Parva, Yudhiṣṭhira describes how a distinctive mark—understood as providential—allows recognition despite Damayantī’s soiled, unadorned condition, comparing its faint present luster to the dim crescent on the first lunar day.