Shloka 23
किमन्यत्र विषयादीश्वराणां यत्र पार्थ: परलोकं सम द्रष्टम् । अत्यक्रामत् स तथा सम्मतः स्या- न्न संशयो नास्ति मनुष्यकार:,ऐसी कौन-सी वस्तु है, जो लोकपालोंके अधिकार-से बाहर हो? तभी तो अर्जुन (इन्द्रकील पर्वतपर लोकपालोंसे मिलकर एवं उनसे अस्त्र प्राप्त करके भू और भुवर्लोकको लाँघकर) स्वर्गलोकको देखनेके लिये गये थे। इस प्रकार लोकपालोंद्वारा सम्मानित होनेपर भी यदि उन्हें कष्ट भोगना पड़ता है तो निस्संदेह यह कहा जा सकता है कि दैवबलके सामने मनुष्यका पुरुषार्थ कुछ भी नहीं है
sañjaya uvāca | kim anyatra viṣayād īśvarāṇāṃ yatra pārthaḥ paralokaṃ sama draṣṭum | atyakrāmat sa tathā sammataḥ syān na saṃśayo nāsti manuṣyakāraḥ ||
Sanjaya disse: “Que há, de fato, fora do domínio dos guardiões do mundo (Lokapālas)? Por isso Pārtha (Arjuna) outrora foi contemplar o mundo celeste, transpondo os reinos da terra e do ar, ainda dentro da esfera desses protetores. E mesmo sendo honrado por tais guardiões, se o sofrimento ainda o alcança, não há dúvida: diante da força do destino, o esforço humano vale pouco.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse contrasts human effort (puruṣakāra/manuṣyakāra) with the overpowering force of destiny or divine ordinance (daiva): even a hero honored by higher powers may still suffer, showing the limits of personal agency.
Sañjaya reflects on Arjuna’s earlier access to the heavenly realm under the jurisdiction of powerful cosmic rulers; he uses that precedent to argue that if hardship still comes despite such honor, it must be due to destiny rather than any lack of human striving.