Shloka 22
Udyoga-parva Adhyāya 28: Dharmādharmalakṣaṇa in Āpad
Crisis-Discernment of Right and Wrong
यदि तुम शान्ति धारण करना ही ठीक समझते हो तो बताओ, युद्धमें प्रवृत्त होनेसे राजाओंके धर्मका ठीक-ठीक पालन होता है या युद्ध छोड़कर भाग जानेसे? क्षत्रियधर्मका विचार करते हुए तुम जो कुछ भी कहोगे, मैं तुम्हारी वही बात सुननेको उद्यत हूँ ।। चातुर्वर्ण्यस्य प्रथमं संविभाग- मवेक्ष्य त्वं संजय स्वं च कर्म । निशम्याथो पाण्डवानां च कर्म प्रशंस वा निन्द वा या मतिस्ते,संजय! तुम पहले ब्राह्मण आदि चारों वर्णोंके विभाग तथा उनमेंसे प्रत्येक वर्णके अपने-अपने कर्मको देख लो। फिर पाण्डवोंके वर्तमान कर्मपर दृष्टिपात करो; तत्पश्चात् जैसा तुम्हारा विचार हो, उसके अनुसार इनकी प्रशंसा अथवा निन््दा करना
yadi tvaṁ śāntiṁ dhārayitum eva ṭhīkaṁ samajhasi, tato vada—yuddhe pravṛttena rājñāṁ dharmasya samyak-samyag anuṣṭhānaṁ bhavati vā, athavā yuddhaṁ tyaktvā palāyanena? kṣatriya-dharmaṁ vicārayann yat kiṁcid vadiṣyasi, tad eva te vacanaṁ śrotum aham udyataḥ || cāturvarṇyasya prathamaṁ saṁvibhāgam avekṣya tvaṁ sañjaya svaṁ ca karma | niśamyātho pāṇḍavānāṁ ca karma praśaṁsa vā nindā vā yā matis te ||
Vāyu disse: “Se de fato julgas que sustentar a paz é o caminho correto, então diz-me isto: o dharma dos reis cumpre-se propriamente ao entrar na batalha, ou ao abandonar a batalha e fugir? Considerando o dever de um kṣatriya, seja qual for a tua conclusão, estou pronto a ouvir as tuas próprias palavras. “Primeiro, Sañjaya, examina a divisão primordial das quatro varṇas e o trabalho apropriado atribuído a cada uma, e reflete também sobre o teu próprio dever. Depois observa com cuidado o que os Pāṇḍavas fazem no presente; então, conforme o teu juízo, elogia-os ou censura-os.”
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The verse frames a dharma-inquiry: peace is not automatically virtuous if it becomes cowardly desertion. Royal/kṣatriya duty must be judged by whether it protects order and justice. Vāyu urges an evaluation grounded in varṇa-duties (sva-karma) and then a fair assessment—praise or blame—of the Pāṇḍavas’ present conduct.
Vāyu addresses Sañjaya and challenges him to decide, from the standpoint of kṣatriya-dharma, whether engaging in war or fleeing from it better fulfills a king’s duty. He then instructs Sañjaya to review the four-varṇa framework and each group’s prescribed work, consider his own role, and finally assess the Pāṇḍavas’ actions, offering either commendation or censure based on reasoned judgment.