Shloka 84
Ulūka’s Provocation and Keśava’s Counter-Message (उलूकदूत्ये केशवप्रत्युत्तरम्)
परिक्लिष्टस्य दीनस्य दीर्घकालोषितस्य च । ह्ृदयं कस्य न स्फोटेदैश्वर्याद् भ्रंशितस्य च,“जिसे नाना प्रकारका क्लेश दिया गया हो, दीर्घकालके लिये राज्यसे निर्वासित किया गया हो तथा जिसे राज्यसे वंचित होकर दीनभावसे जीवन बिताना पड़ा हो, ऐसे किस स्वाभिमानी पुरुषका हृदय विदीर्ण न हो जायगा?
parikliṣṭasya dīnasya dīrghakāloṣitasya ca | hṛdayaṁ kasya na sphoṭed aiśvaryād bhraṁśitasya ca ||
“De quem não se partiria o coração ao ver alguém atormentado por tantas provações, mantido por longo tempo no exílio de seu reino e forçado a viver na humilhação após ser privado de sua soberania?”
संजय उवाच
Educational Q&A
Prolonged oppression, exile, and dispossession naturally shatter a person’s heart; the verse highlights the ethical gravity of injustice and the human cost of stripping someone of rightful status and dignity.
Sañjaya comments on the emotional and moral impact of a person’s long suffering—especially one driven from his kingdom and deprived of sovereignty—implying that such circumstances inevitably produce deep inner rupture and indignation.